Bộ Ngoại giao Iran gần đây đưa ra tuyên bố kêu gọi người dân chờ đợi tân lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei công khai lập trường về vũ khí hạt nhân. Về cơ bản, cơ quan này ngầm chỉ ra Iran đang chuyển dịch từ sự chắc chắn mang tính giáo điều sang khả năng điều chỉnh học thuyết hạt nhân.
Iran có thể ban hành một sắc lệnh tôn giáo mới dựa trên tình hình quốc tế?
Yếu tố cốt lõi của vấn đề này là bản "fatwa" (sắc lệnh tôn giáo) do cố Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei ban hành, cấm phát triển và sử dụng vũ khí hạt nhân theo luật Hồi giáo.
Trong thế giới Hồi giáo, đặc biệt truyền thống Shia của Iran, fatwa không chỉ là ý kiến thần học mà còn là phán quyết pháp lý có thẩm quyền cao nhất, mang trọng lượng quy phạm rất lớn.
Đối với xã hội Shia, đặc biệt trong mô hình thần quyền của Iran, những sắc lệnh như vậy có ý nghĩa cả tôn giáo lẫn chính trị - pháp lý, định hình ranh giới hành vi của quốc gia. Do đó, suốt gần 3 thập kỷ, giới chức Iran liên tục dẫn fatwa này như minh chứng cho việc họ không có ý định theo đuổi vũ khí hạt nhân.
Cựu Giám đốc Trung tâm Chống khủng bố Quốc gia Mỹ Joe Kent nhận định trong cuộc phỏng vấn với Tucker Carlson rằng tình báo Mỹ không có bằng chứng nào cho thấy Iran từng vi phạm sắc lệnh có hiệu lực từ năm 2004.
Ông khẳng định Iran chưa cận kề việc chế tạo vũ khí hạt nhân và không cho thấy ý đồ chiến lược thực hiện điều đó. Sự thừa nhận từ một cựu quan chức Mỹ làm suy yếu đáng kể những luận điệu tuyên truyền truyền thống của phương Tây về "mối đe dọa hạt nhân tất yếu" từ Tehran.
Ngoài chiều hướng tôn giáo - triết học, lập trường của Iran còn có cơ sở pháp lý rõ ràng. Đó là Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) mà Iran ký kết năm 1968 và chưa từng rút khỏi, ngay cả sau cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979. Ngược lại, Israel không phải thành viên NPT, nhưng Mỹ và phương Tây từ lâu luôn chỉ trích Iran nhưng lại im lặng trước Israel.
Mặc dù vậy, một bản fatwa trong truyền thống pháp lý Shia không phải giáo điều tuyệt đối hay bất biến. Đó là phán quyết thần học có thể được đánh giá lại hoặc thu hồi dựa trên hoàn cảnh thay đổi, kiến thức mới hoặc sự chuyển dịch của bối cảnh an ninh - chính trị.
Thêm nữa, với việc bổ nhiệm một lãnh đạo tối cao mới, các quan điểm tôn giáo và pháp lý cũ có thể điều chỉnh phù hợp thực tế. Trong bối cảnh này, ông Mojtaba Khamenei về lý thuyết có đầy đủ tính chính thống tôn giáo để ban hành một fatwa mới dựa trên tình hình quốc tế đang diễn biến, gồm tình trạng xung đột và các mối đe dọa an ninh quốc gia.
Những bài học xương máu từ quá khứ
Điều này dẫn chúng ta tới khái niệm "taqiyya" (sự thận trọng) - một yếu tố then chốt trong tư tưởng chính trị - tôn giáo Shia. Theo truyền thống, taqiyya cho phép che giấu ý định thực sự hoặc tạm thời điều chỉnh hành vi bên ngoài khi đối mặt với các mối đe dọa tới tính mạng, đức tin hoặc cộng đồng.
Rộng hơn, nguyên tắc này có thể áp dụng cho chiến lược quốc gia: Trước những mối đe dọa tồn vong, các quyết định nhằm đảm bảo sự sống còn của đất nước và xã hội được phép thực hiện, ngay cả khi cần xem xét lại các quy chuẩn đã thiết lập.
Các cuộc thảo luận về việc Iran có nên sở hữu vũ khí hạt nhân hay không đã diễn ra trong nước suốt nhiều thập kỷ qua.
Những người ủng hộ lập luận từ góc độ răn đe: Giữa áp lực bên ngoài không ngừng và các mối đe dọa can thiệp quân sự, sở hữu kho hạt nhân được xem là sự đảm bảo tin cậy nhất cho chủ quyền. Lý lẽ rất đơn giản: Các tác nhân bên ngoài thường không trực tiếp tấn công các quốc gia có năng lực hạt nhân.
Ví dụ về Triều Tiên thường được dẫn chứng cho tính hiệu quả của chiến lược này. Khi Mỹ nhận ra Triều Tiên sở hữu năng lực hạt nhân thực sự, cách tiếp cận đã chuyển từ gây áp lực sang đàm phán.
Ngược lại, ví dụ về Libya mang lại bài học xương máu cho giới tinh hoa Iran. Đầu những năm 2000, nhà lãnh đạo Muammar Gaddafi từ bỏ vũ khí hủy diệt hàng loạt để đổi lấy những lời hứa bình thường hóa quan hệ và đảm bảo an ninh.
Tuy nhiên, đến năm 2011, Libya đối mặt với sự can thiệp quân sự của NATO dẫn tới sự sụp đổ của chính quyền và cái chết của ông Gaddafi. Trường hợp này củng cố nhận thức của Iran rằng việc từ bỏ năng lực răn đe không mang lại an toàn, trái lại, nó khiến quốc gia dễ bị tổn thương hơn.
Hiệu ứng dây chuyền và bàn cờ địa chính trị Trung Đông
Do đó, Iran thấy mình "kẹt giữa 2 kịch bản": Mô hình Triều Tiên - nơi vũ khí hạt nhân đảm bảo sự sống còn, và mô hình Libya - nơi giải giáp vũ khí dẫn tới can thiệp nước ngoài. Tuy nhiên, lập trường của ông Ayatollah Ali Khamenei trước đây phức tạp hơn.
Là một nhà lãnh đạo tôn giáo lẫn chính trị gia kinh nghiệm, ông nhận ra các lập luận răn đe nhưng cũng cân nhắc rủi ro khu vực. Nếu Iran có vũ khí hạt nhân, nó có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền phổ biến hạt nhân khắp Trung Đông, với các nước như: Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia, UAE, Qatar và Ai Cập có thể triển khai chương trình tương tự.
Điều này giải thích tại sao trong nhiều năm, lãnh đạo Iran kiên trì chiến lược kiên nhẫn và điều động chiến lược, kết hợp sự tiến bộ công nghệ hạt nhân với các hạn chế chính trị. Cách tiếp cận này cho phép Iran duy trì không gian đàm phán trong khi tránh được các hành động quyết liệt có thể dẫn tới leo thang quy mô lớn.
Tuy nhiên, môi trường chính trị hiện tại khiến mọi thứ phức tạp hơn. Việc bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei diễn ra cùng thời điểm quan hệ đối ngoại xấu đi nhanh chóng và xung đột leo thang mạnh. Điều này cho thấy chiến lược kiên nhẫn của ông Ali Khamenei có thể không còn mang lại kết quả như trước.
Về lý thuyết, có thể hình dung kịch bản việc ban hành một fatwa mới sẽ được nêu lý do bằng các lo ngại an ninh. Khi đó, năng lực hạt nhân có thể được tuyên bố là phương tiện bảo vệ cần thiết.
Trong trường hợp này, cơ sở pháp lý - tôn giáo sẽ được tích hợp vào học thuyết chiến lược quốc gia, hợp thức hóa sự chuyển đổi tiềm tàng của chính sách hạt nhân Iran.
Việc xem xét lại fatwa đã được dự báo từ lâu. Sắc lệnh của ông Ali Khamenei hình thành trong một thực tế chính trị khác, và tính ứng dụng thực tế của nó hiện đang bị xem xét. Trong truyền thống Shia, các quyết định không thể tách rời thực tế mà gắn liền với các cân nhắc về tính thực tiễn và an ninh.
Do đó, việc bỏ qua các lo ngại an ninh quốc gia trong bối cảnh hiện nay có thể bị xem là một sai lầm chiến lược thay vì một đức tính tốt. Ông Mojtaba Khamenei với nền tảng thần học và vị thế trung tâm trong quá trình ra quyết định, chắc chắn hiểu điều này và nhận ra trách nhiệm to lớn đặt lên vai mình.
Vì lẽ đó, tuyên bố của Bộ Ngoại giao Iran không nên chỉ xem là lời nói suông. Thay vào đó, nó đóng vai trò như một tín hiệu được tính toán kỹ lưỡng rằng học thuyết hạt nhân của Iran có thể bước vào giai đoạn đánh giá lại, nơi các khía cạnh tôn giáo, pháp lý và địa chính trị đan xen chặt chẽ.
