Một đứa trẻ cư xử đúng mực không phải nhờ lời quát mắng hay hình phạt nghiêm khắc, mà được hình thành từ quy tắc rõ ràng, sự hướng dẫn kiên nhẫn và cách cha mẹ đồng hành cùng con.
Đặt ra quy tắc
Trong suy nghĩ của nhiều cha mẹ, một đứa trẻ ngoan thường được hiểu là biết nghe lời, ít mè nheo, không nổi giận vô cớ và cư xử đúng mực ở nhà cũng như ngoài xã hội. Tuy nhiên, làm thế nào để trẻ đạt được điều đó mà không cần cha mẹ quát mắng, đe dọa hay trừng phạt hà khắc? Theo các chuyên gia tâm lý và giáo dục trẻ em, câu trả lời nằm ở kỷ luật tích cực - một phương pháp nuôi dạy tập trung vào việc xây dựng tính tự giác, khả năng kiểm soát cảm xúc và lòng đồng cảm ngay từ những năm đầu đời.
Nghe có vẻ khó tin, nhưng trẻ em đã có khả năng hiểu và đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ ngay từ rất sớm. Tiến sĩ Sharon K. Hall, tác giả cuốn “Nuôi dạy con trong thế kỷ 21”, cho biết: “Khi cha mẹ làm rõ kỳ vọng của mình ngay từ lúc trẻ còn nhỏ, bé sẽ dần tiếp thu những kỳ vọng đó và bắt đầu mong đợi điều tương tự ở chính bản thân mình”. Nói cách khác, vì trẻ em vốn có xu hướng muốn làm hài lòng cha mẹ, nên nếu được định hướng đúng, các em sẽ cố gắng cư xử phù hợp ngay cả khi không có sự giám sát trực tiếp.
Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng, trẻ từ khoảng 18 tháng tuổi đã bắt đầu hình thành khả năng đồng cảm và có thể phản ứng tích cực trước những mong đợi rõ ràng. Tin vui là việc dạy trẻ tính tự giác không hề khó như nhiều người vẫn nghĩ. Tiến sĩ Robert Brooks, đồng tác giả cuốn “Nuôi dạy một đứa trẻ tự giác”, nhận định: “Nếu cha mẹ tập trung vào những điều cốt lõi từ khi trẻ khoảng 2 tuổi, các em sẽ tiếp thu nhanh hơn, ít chống đối và về lâu dài sẽ cư xử tốt hơn”.
Các chuyên gia đã chỉ ra những nguyên tắc quan trọng giúp cha mẹ nuôi dạy một đứa trẻ biết kiểm soát hành vi, cư xử đúng mực và phát triển lành mạnh về mặt cảm xúc. Trước hết, cha mẹ cần thiết lập quy tắc rõ ràng và mong đợi sự tôn trọng. Một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ hay mè nheo hoặc nổi cơn thịnh nộ là vì các em tin rằng, mình có thể làm bất cứ điều gì mình muốn và luôn được đáp ứng mong muốn.
“Những đứa trẻ hiểu rằng có những ranh giới rõ ràng sẽ học cách tự điều chỉnh hành vi và tôn trọng giới hạn”, Hal Runkel, nhà trị liệu gia đình và tác giả cuốn “Nuôi dạy con không la hét”, chia sẻ.
Việc đặt ra quy tắc không có nghĩa là áp đặt cứng nhắc, mà là giúp trẻ hiểu đâu là giới hạn an toàn và hợp lý. Điều quan trọng là cha mẹ cần giải thích lý do đằng sau các quy tắc ấy. Không cần những bài thuyết giảng dài dòng, chỉ cần những lý do đơn giản, dễ hiểu. Ví dụ: “Con cần đi ngủ lúc 8 giờ tối vì cơ thể cần ngủ đủ để khỏe mạnh” hoặc “Con cần cất đồ chơi để lần sau chúng ta biết tìm ở đâu”. Khi hiểu rằng, các quy tắc không phải là tùy tiện, trẻ sẽ có xu hướng hợp tác hơn.
Bên cạnh đó, lời khen đúng lúc đóng vai trò vô cùng quan trọng. Tiến sĩ Larry J. Koenig, tác giả cuốn “Kỷ luật thông minh”, khuyên rằng mỗi khi trẻ tuân thủ quy tắc - dù là dọn giường, giúp dọn bàn ăn hay chia sẻ đồ chơi với em - cha mẹ nên ghi nhận ngay lập tức. Những lời khen cụ thể như: “Mẹ rất tự hào vì con nhớ dọn giường” hay “Con nói ‘làm ơn’ thật lịch sự” giúp trẻ hiểu rõ hành vi nào là tích cực và đáng được lặp lại.
Tuy nhiên, trẻ em không chỉ học từ lời nói mà còn từ hành động của cha mẹ. “Khi bạn treo áo khoác gọn gàng, không la hét khi tức giận và tuân thủ những quy tắc chung trong gia đình, bạn đang gửi đi một thông điệp mạnh mẽ”, Judy Arnall, tác giả cuốn “Kỷ luật không gây căng thẳng”, nhấn mạnh. Trẻ sẽ quan sát và bắt chước cách người lớn cư xử. Bởi vậy, sự nhất quán giữa lời nói và hành động là yếu tố then chốt.
Ngoài ra, cha mẹ cũng cần biết cách nuôi dưỡng lương tâm cho trẻ. Khi trẻ cảm thấy tội lỗi vì làm sai, đừng vội xoa dịu để cảm xúc ấy biến mất. Cảm giác áy náy chính là nền tảng để trẻ học phân biệt đúng – sai. Tiến sĩ Hall gợi ý: “Hãy thừa nhận cảm xúc của con và biến đó thành cơ hội dạy dỗ: ‘Cha mẹ biết con đang cảm thấy không vui. Ai cũng có lúc mắc lỗi, nhưng chúng ta sẽ học để làm tốt hơn lần sau’”.
Cách ứng xử nơi công cộng
Khi trẻ dần hiểu rằng, mỗi hành vi của mình đều có tác động đến những người xung quanh, việc cư xử đúng mực nơi công cộng không còn là yêu cầu mang tính áp đặt, mà trở thành sự lựa chọn có ý thức. Tuy nhiên, hiểu thôi là chưa đủ. Trong thực tế, môi trường công cộng với nhiều kích thích mới lạ, đông người và ít không gian riêng thường đặt trẻ vào những tình huống đòi hỏi khả năng kiềm chế và thích nghi cao hơn bình thường. Đây cũng chính là lúc những kỹ năng quan trọng như chờ đợi, kiểm soát cảm xúc và chịu đựng sự khó chịu tạm thời bắt đầu được thử thách rõ nét nhất.
Đặc biệt, bước sang những ngày đầu năm mới, khi các gia đình thường xuyên đưa con ra ngoài nhiều hơn, câu chuyện dạy trẻ cư xử có ý thức nơi công cộng lại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là phép lịch sự đơn thuần, mà còn là thước đo quan trọng cho thấy trẻ đã thực sự hiểu và vận dụng những giá trị được dạy trong gia đình hay chưa.
Không ít cha mẹ chia sẻ rằng con mình rất ngoan ở nhà, nhưng khi ra ngoài lại dễ chạy nhảy quá mức, nói to, chen lấn hoặc phản ứng tiêu cực khi bị từ chối. Theo các chuyên gia, điều này không phải do trẻ hư, mà bởi bé chưa được chuẩn bị trước về kỳ vọng hành vi trong môi trường công cộng. Trẻ nhỏ không tự nhiên hiểu được sự khác biệt giữa không gian riêng và không gian chung; đó là điều cần được dạy một cách có chủ đích.
Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất là nói trước với con về những gì sắp diễn ra. Trước khi ra khỏi nhà, cha mẹ có thể dành vài phút để trao đổi: “Hôm nay chúng ta sẽ đến nơi đông người. Con cần nói nhỏ, đi sát cha mẹ và chờ đến lượt”
Việc thiết lập kỳ vọng từ đầu giúp trẻ có “bản đồ hành vi” rõ ràng, thay vì phải đoán xem mình nên làm gì trong một môi trường mới lạ. Bên cạnh đó, cha mẹ cần giúp trẻ hiểu vì sao phải cư xử đúng mực nơi công cộng. Thay vì chỉ nói “Không được làm thế!”, hãy giải thích ngắn gọn và cụ thể: “Nếu chạy nhảy trong cửa hàng, con có thể va vào người khác và làm họ đau”. Khi trẻ hiểu rằng, hành vi của mình có ảnh hưởng đến người xung quanh, các em sẽ dễ hợp tác hơn.
Đầu năm mới cũng là dịp lý tưởng để dạy trẻ kỹ năng chờ đợi và kiểm soát cảm xúc - hai yếu tố thường bị thử thách ở nơi công cộng. Xếp hàng, chờ đến lượt hay ngồi yên trong những buổi gặp mặt dài đều là những tình huống khó với trẻ nhỏ. Thay vì vội vàng dỗ dành bằng điện thoại hay quà vặt, cha mẹ có thể tận dụng cơ hội này để gọi tên cảm xúc của con: “Mẹ biết con đang sốt ruột, nhưng con đang chờ rất giỏi”. Sự công nhận này giúp trẻ học cách chịu đựng cảm giác khó chịu mà không cần hành động bốc đồng.
Một điểm quan trọng khác là vai trò làm gương của người lớn. Trẻ sẽ khó hiểu tại sao mình phải xếp hàng nếu thấy người lớn chen ngang, hoặc phải nói nhỏ nếu người lớn nói chuyện ồn ào. Những chuyến đi đầu năm vì thế cũng là dịp để cha mẹ tự soi lại cách cư xử của chính mình. Khi trẻ thấy phụ huynh lịch sự, tôn trọng không gian chung, các em sẽ tự nhiên bắt chước.
Cha mẹ cũng nên khen ngợi hành vi đúng mực ngay tại chỗ. Một lời khen nhỏ như “Con đứng chờ rất ngoan” hay “Con chào hỏi lễ phép lắm” có tác động lớn hơn nhiều so với những lời nhắc nhở sau đó. Sự ghi nhận kịp thời giúp trẻ hiểu rõ đâu là hành vi được mong đợi trong không gian công cộng.
Cuối cùng, hãy nhìn việc dạy con cư xử nơi công cộng không phải là áp lực “giữ thể diện” cho cha mẹ, mà là một phần của quá trình giúp trẻ trở thành công dân có trách nhiệm. Những chuyến đi đầu năm, với nhiều tình huống thực tế, chính là “lớp học đời sống” sinh động nhất để trẻ thực hành sự tôn trọng, kiên nhẫn và đồng cảm - những giá trị cốt lõi mà gia đình đã gieo từ trong ngôi nhà nhỏ của mình.
Nuôi dạy một đứa trẻ ngoan ngoãn không phải là hành trình của những mệnh lệnh và hình phạt, mà là quá trình kiên nhẫn xây dựng nền tảng đạo đức, cảm xúc và kỹ năng sống. Bằng cách thiết lập quy tắc rõ ràng, trao cho trẻ cơ hội giải quyết vấn đề, rèn luyện tính kiên nhẫn và nuôi dưỡng lòng đồng cảm, cha mẹ không chỉ giúp con cư xử đúng mực hôm nay mà còn trang bị cho các em hành trang vững chắc cho tương lai.
