Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, môn Ngữ văn đang chuyển mạnh từ mục tiêu truyền thụ kiến thức sang hình thành năng lực ngôn ngữ, năng lực tư duy và phẩm chất thẩm mỹ cho học sinh.
Trong đó, kiểu bài “Nghị luận xã hội” có vị trí đặc biệt quan trọng, bởi nó giúp học sinh biết tiếp cận, phân tích và đánh giá các vấn đề nảy sinh trong đời sống hiện đại. Đây là cơ hội để người học rèn luyện tư duy phản biện, khả năng biểu đạt, năng lực giải quyết vấn đề - những năng lực cốt lõi của công dân thế kỉ XXI.
Tuy nhiên, thực tiễn dạy học hiện nay cho thấy nhiều học sinh còn viết văn theo lối khuôn mẫu, thuộc lòng dàn ý, sao chép bài mẫu từ Internet. Các bài viết thường thiếu chiều sâu, hạn chế về lập luận, nghèo nàn trong trải nghiệm và quan điểm cá nhân. Một số giờ học vẫn nặng về lý thuyết, ít tổ chức hoạt động trải nghiệm hoặc thảo luận, khiến học sinh tiếp nhận thông tin một chiều.
Từ thực trạng đó, việc tổ chức dạy học "Nghị luận xã hội" theo hướng phát triển năng lực trở thành yêu cầu cấp thiết. Giáo viên cần đổi mới phương pháp, tạo môi trường học tập tích cực và kích thích tư duy độc lập, giúp học sinh biết nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, biết trình bày và bảo vệ quan điểm của mình. Đây cũng là yêu cầu quan trọng trong triển khai Chương trình GDPT 2018.
Theo Chương trình GDPT 2018, môn Ngữ văn hướng tới hình thành 3 năng lực đặc thù: Năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học và năng lực giao tiếp. Đồng thời, môn học còn góp phần phát triển các năng lực chung như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác và năng lực tự chủ.
Dạy học “Nghị luận xã hội”, với đặc trưng yêu cầu phân tích - bình luận - bày tỏ quan điểm cá nhân, là phương tiện hữu hiệu giúp học sinh đạt được các năng lực này.
Về mặt bản chất, “Nghị luận xã hội” yêu cầu học sinh: Nhận diện vấn đề trong đời sống (hiện tượng, sự việc, tư tưởng, đạo lý); xác định lập trường trước vấn đề đó; lý giải quan điểm, đánh giá trên cơ sở các luận cứ xác đáng; đề xuất giải pháp, rút ra bài học nhận thức và hành động.
Các thành tố trên tương ứng trực tiếp với các biểu hiện năng lực được Chương trình GDPT 2018 xác định. Vì vậy, dạy học “Nghị luận xã hội” không chỉ có ý nghĩa rèn kỹ năng viết mà còn là nội dung quan trọng để hình thành và phát triển năng lực tư duy phản biện, năng lực diễn đạt và khả năng tham gia đời sống xã hội.
Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện đại cũng nhấn mạnh tính tích cực của người học, như: Học thông qua khám phá, thảo luận, trải nghiệm và giải quyết vấn đề.
Dạy học “Nghị luận xã hội” theo hướng phát triển năng lực cần đảm bảo học sinh được thực hành tư duy, được nói, được tranh luận và được viết trong nhiều tình huống học tập khác nhau.
Qua khảo sát thực tiễn giảng dạy tại một số lớp học, có thể nhận thấy những biểu hiện, như: Giờ học còn nặng về lý thuyết - giáo viên giảng giải nhiều, học sinh ghi chép thụ động, ít tham gia các hoạt động trải nghiệm hoặc đóng vai; học sinh thiếu tư duy phản biện - nhiều em lúng túng khi trình bày quan điểm cá nhân, thường ngại phát biểu hoặc e dè trước ý kiến trái chiều; lập luận còn yếu - ý chưa sâu, dẫn chứng ít hoặc không phù hợp; bài viết thường theo dàn ý thuộc lòng nên thiếu sáng tạo; phương pháp đánh giá chưa toàn diện - chủ yếu đánh giá qua bài viết truyền thống; ít có hình thức đánh giá qua thuyết trình, dự án hoặc sản phẩm sáng tạo.
Những hạn chế này đặt ra yêu cầu đổi mới cách tổ chức dạy học “Nghị luận xã hội”.
Giáo viên cần thiết kế các hoạt động dạy học đa dạng, kích thích tư duy và tạo cơ hội cho học sinh tham gia chủ động vào quá trình kiến tạo tri thức.
Giáo viên cần tạo ra các tình huống thực tế, có tính thời sự và gần gũi với học sinh như vấn đề ứng xử trên mạng xã hội, bạo lực học đường, tinh thần thiện nguyện, thói quen đọc sách, ý thức bảo vệ môi trường… Tình huống được giới thiệu qua tranh ảnh, đoạn phim ngắn, số liệu báo chí hoặc câu chuyện đời thường.
Việc xuất phát từ đời sống giúp học sinh dễ nhập cuộc, có hứng thú tiếp cận và mạnh dạn chia sẻ quan điểm. Đây là bước quan trọng để phát triển năng lực nhận diện vấn đề và năng lực tư duy phản biện.
Hoạt động học tập cần được thiết kế theo hướng tạo nhiều “không gian” để học sinh được suy nghĩ, được trao đổi và được thể hiện chính mình. Một số hình thức hiệu quả được đề xuất, như: Thảo luận nhóm - học sinh cùng tìm luận điểm, luận cứ cho một vấn đề; tranh biện - chia lớp thành hai nhóm ủng hộ - phản đối để bảo vệ quan điểm; dự án nhỏ - tìm hiểu một vấn đề địa phương, thu thập số liệu và trình bày; điều tra xã hội học - phỏng vấn bạn bè, người thân để lấy dẫn chứng thực tiễn.
Những hoạt động này không chỉ phát triển năng lực hợp tác mà còn rèn luyện khả năng phân tích, lựa chọn chứng cứ và xử lý thông tin Trong quá trình dạy học, giáo viên cần hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng lập luận và hình thành quan điểm cá nhân, như: Nhận diện các thao tác lập luận cơ bản - giải thích, phân tích, so sánh, bác bỏ; xác định hệ thống luận điểm và luận cứ phù hợp; biết vận dụng dẫn chứng từ đời sống, sách báo, các nhân vật truyền cảm hứng; diễn đạt quan điểm mạch lạc, tránh sáo rỗng.
Một hoạt động quan trọng là yêu cầu học sinh “nêu quan điểm cá nhân” ngay từ các câu hỏi nhỏ, giúp các em hình thành thói quen tư duy độc lập. Giáo viên cần khuyến khích những ý kiến mới lạ, sáng tạo, qua đó phát triển năng lực tự chủ và năng lực giải quyết vấn đề.
Giáo viên cũng cần đổi mới việc đánh giá học sinh theo hướng năng lực. Việc này cần thực hiện toàn diện, phong phú và bám sát quá trình học tập của học sinh. Có thể kết hợp đánh giá thường xuyên thông qua phiếu học tập, sản phẩm nhóm, thuyết trình, tranh biện; đánh giá định kỳ qua bài viết hoàn chỉnh theo các yêu cầu nghị luận xã hội hoặc đánh giá qua sản phẩm sáng tạo như: Infographic, video ngắn kêu gọi hành động, sản phẩm dự án.
Bộ tiêu chí đánh giá cần chú trọng các năng lực cốt lõi, như: Khả năng xác định vấn đề, mức độ sâu sắc của lập luận, tính thuyết phục của dẫn chứng, quan điểm cá nhân và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. Cách đánh giá này giúp học sinh nhận ra điểm mạnh - điểm yếu của mình, đồng thời tạo động lực cho các em nâng cao chất lượng bài viết và khả năng trình bày.
Để đạt hiệu quả cao hơn trong quá trình dạy học, giáo viên cũng cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nghị luận xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số trong giáo dục, việc đưa công nghệ vào tổ chức các hoạt động dạy học nghị luận xã hội đem lại nhiều hiệu quả rõ rệt. Giáo viên có thể sử dụng các phần mềm khảo sát như: Google Form, Mentimeter để thu thập ý kiến học sinh về một vấn đề xã hội; dùng Padlet để học sinh đăng tải luận điểm - luận cứ; hoặc khai thác các bài báo điện tử, clip ngắn làm tư liệu.
Công nghệ giúp học sinh tiếp cận nguồn thông tin đa dạng, tăng khả năng phân tích và lựa chọn minh chứng xác thực. Đồng thời, việc sử dụng công cụ số còn tạo môi trường tương tác mở, giúp học sinh mạnh dạn nêu quan điểm, từ đó phát triển năng lực giao tiếp - phản biện theo đúng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018.
Giáo viên Ngữ văn khi dạy “Nghị luận xã hội” cần nghiên cứu xây dựng ngân hàng chủ đề nghị luận xã hội theo hướng mở; lồng ghép giá trị giáo dục sống và kỹ năng sống vào bài giảng và đặc biệt chú trọng vai trò của học sinh trong quá trình kiến tạo tri thức.
Nhờ áp dụng các biện pháp trên, mà việc triển khai dạy học “Nghị luận xã hội” theo hướng phát triển năng lực tại Trường THCS Văn Khê (Mê Linh, Hà Nội) cho thấy một số kết quả tích cực, như: Hứng thú học tập của học sinh tăng đáng kể; kỹ năng lập luận được cải thiện rõ rệt; năng lực giao tiếp - hợp tác phát triển qua hoạt động nhóm, thảo luận, trình bày, học sinh biết lắng nghe, phản hồi và làm việc hiệu quả với bạn bè; phẩm chất công dân được nuôi dưỡng - học sinh có nhận thức tích cực về trách nhiệm, tinh thần nhân ái, biết quan tâm đến các vấn đề xã hội xung quanh.
Những kết quả này khẳng định tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức dạy học “Nghị luận xã hội” theo định hướng năng lực trong nhà trường phổ thông. Có thể nói rằng, dạy học “Nghị luận xã hội” theo hướng phát triển năng lực không chỉ giúp học sinh làm tốt các bài kiểm tra, bài thi, mà quan trọng hơn là tạo nền tảng cho năng lực tư duy độc lập, khả năng giao tiếp và thái độ sống tích cực.
Đây là yêu cầu của nền giáo dục hiện đại - một nền giáo dục lấy học sinh làm trung tâm, coi trọng sự phát triển toàn diện.
Với vai trò là giáo viên Ngữ văn, người dạy cần tiếp tục nghiên cứu, đổi mới và hoàn thiện phương pháp dạy học; đồng thời khơi dậy hứng thú, sự sáng tạo và trách nhiệm của học sinh trong từng bài viết.
Việc tổ chức hiệu quả các hoạt động dạy học “Nghị luận xã hội” sẽ góp phần quan trọng nâng cao chất lượng môn Ngữ văn, đáp ứng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018 và xu thế hội nhập quốc tế.
