Lưu ý cách dùng một số từ ngữ

Lưu ý cách dùng một số từ ngữ

Một trong những trường hợp còn nhiều băn khoăn đó là cặp từ “củ/ khoai - quả/ trái”. Trong lúc người dân ở phía Nam gọi “trái đậu phụng” thì hầu hết bà con miền Bắc đều gọi “củ lạc”, còn khi lên trường thì cô giáo môn Sinh học lại bảo là “quả lạc”, Vậy nên gọi cặp từ này thế nào cho đúng?

Củ là phần thân hay rễ cây phát triển lớn ra và chứa chất dự trữ, thường ở dưới đất như củ khoai lang, củ sắn (mì); cạnh đó, cũng có củ không ở dưới đất mà ở trên cây như củ su hào, củ khoai tây leo (còn gọi là khoai trời, khoai tây không khí)... Còn quả là bộ phận của cây do bầu nhụy hoa phát triển mà thành, bên trong chứa hạt, quả thường mọc ở trên thân cây hoặc trên mặt đất, như quả mít, quả dưa, quả cam...

Quan sát thêm, ta thấy điều thú vị: Từ củ có từ tương đương, đồng nghĩa là khoai và tùy theo vùng phương ngữ mà cư dân gọi khoai hay củ, ví như củ lang/ khoai lang, củ mì/khoai mì, củ môn/khoai môn... Còn khi chỉ nói “khoai” thì người nói nhằm chỉ khoai lang, ở dạng nói tắt. Nhìn chung, cư dân vùng phương ngữ Bắc hay gọi là khoai hơn củ, còn vùng phương ngữ Nam thì thường gọi là củ hơn là khoai. Tuy nhiên, có nhiều loại cả 2 miền đều cùng gọi khoai như khoai tây, khoai sọ, khoai mỡ... chứ không thấy ai gọi là củ tây, củ sọ, củ mỡ. Đồng thời, cũng có nhiều loại mà nhân dân cả nước đều gọi chung là củ chứ không hề gọi là khoai, như củ cà rốt, củ cải, củ ấu... chứ dứt khoát không có ai gọi là khoai cà rốt, khoai cải, khoai ấu.

Trở lại với “lạc”, phương ngữ miền Nam gọi là “trái đậu phụng”, còn miền Bắc gọi “củ lạc” chứ cũng không bao giờ có ai gọi là “khoai lạc”.

Cư dân Bắc bộ gọi củ lạc là theo cách gọi dân gian quen thuộc, do cách ra quả của lạc có phần khác biệt với các loài khác, sau khi thụ phấn, hoa phát triển thành một ống thân dài hướng xuống đất với đầu ống là các củ (quả) lạc, sẽ xuyên thẳng xuống đất rồi giấu mình dưới đó để lớn lên. Vì người ta thấy lạc nằm trong lòng đất tương tự như củ cà rốt, củ cải nên gọi là “củ”. Còn theo nguồn gốc phát sinh phát triển, thực chất củ lạc là quả lạc nên giáo viên môn sinh học gọi quả lạc là chuẩn về mặt kiến thức, phân loại theo bản chất thực vật của nó.

Một trường hợp khác, là cách nói “trái bắp/ quả ngô” có chính xác không? Dưới con mắt của nhà khoa học, thì ngô là trái cây hay là ngũ cốc?

Ngô, bắp hay bẹ là một loại cây lương thực có nguồn gốc từ châu Mỹ, sau đó lan tỏa ra khắp thế giới vào cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI. Hiện nó là một trong bốn loại cây lương thực chính của Việt Nam gồm: Lúa, ngô, sắn và khoai lang.

Các hạt ngô có nguồn gốc từ hoa cái của cây nên về mặt sinh học mỗi hạt ngô chính là một trái cây. Tuy nhiên, do cấu tạo giống như các loại hạt (hạt thóc, hạt lạc, hạt đậu) nên không ai gọi quả/ trái ngô mà thường gọi là “hạt ngô”. Còn quả/ trái/ bắp ngô hiện đang đươc sử dụng quen thuộc chính là tên dùng để gọi cả cụm gồm nhiều hạt bám trên cùi ngô. Trên một “trái/bắp/quả” ngô đó có thể có tới 400 - 600 hạt bám chặt chung một lõi, xếp thành hàng để tạo nên một bắp ngô. Cấu tạo của nó tương đối giống một số loại hoa như hoa cúc, hoa vạn thọ..., cái mà chúng ta vẫn thường gọi là bông hoa, thực chất cả bông hoa đó chính là một cụm dày đặc gồm nhiều hoa nhỏ mà dân gian vẫn thường quen gọi là cánh hoa.

Cuối cùng, ta nhận thấy rằng: Cả mấy cách gọi củ lạc, quả lạc, trái đậu phụng; trái/quả bắp/ ngô; bông hoa, cánh hoa... nêu trên là cách nói quen thuộc tồn tại lâu đời trong dân gian tùy theo từng vùng miền, chứ không phải dưới góc nhìn khoa học.

Như vậy, tùy theo ngữ cảnh, vùng miền mà chúng ta nên lựa chọn từ ngữ sử dụng sao cho phù hợp với tình huống, chính xác theo ngữ nghĩa của thuật ngữ khoa học hay từ ngữ dân gian.n

NÓNG 247| Tự chủ đại học: Đa dạng nguồn thu, giảm gánh nặng học phí

NÓNG 247| Tự chủ đại học: Đa dạng nguồn thu, giảm gánh nặng học phí

GD&TĐ - Tự chủ đại học và chính sách học phí là vấn đề luôn thu hút sự quan tâm của phụ huynh và thí sinh. Với nền tảng nghiên cứu và chuyển giao thành tựu khoa học công nghệ chưa thật sự lớn, chính sách học phí vẫn là “điểm tựa” của các trường đại học khi tự chủ.
 Ban giám khảo Nghệ sĩ Thần tượng 2022.

Nghệ sĩ Thần tượng 2022: Tìm những 'bản sao' hoàn hảo

GD&TĐ - Sau một năm gián đoạn, chương trình Nghệ sĩ Thần tượng 2022 hứa hẹn mang đến những phút giây hoài niệm cho người yêu cải lương khi các thí sinh tham gia chương trình sẽ hóa thân thành những nghệ sĩ nổi tiếng.
Giáo viên tham gia các trò chơi nhằm lan tỏa giờ đọc hạnh phúc.

Tập huấn 'Xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường'

GD&TĐ - Trong 2 ngày 15-16/8, gần 100 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên thư viện đến từ 38 trường học tại huyện miền núi Bắc Trà My (Quảng Nam) đã tham gia khóa tập huấn "Xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường".
Ảnh minh họa.

Bộ Công Thương lên tiếng việc Grab thu 'phụ phí nắng nóng'

GD&TĐ - Bộ Công Thương cho biết phụ phí nắng nóng hay các phụ phí khác nếu được cộng vào sẽ làm thay đổi cước phí người tiêu dùng phải trả, do đó Grab cần thông báo đầy đủ, rõ ràng cho người tiêu dùng trước khi áp dụng. Phía Grab khẳng định, 100% nguồn thu (sau thuế) từ "phụ phí nắng nóng" được dành cho đối tác tài xế của Grab.
Công an tống quyết định khởi tố bị can và lệnh bắt tạm giam 4 tháng đối với Huỳnh Thị Châu. Ảnh: Công an.

Đang tại ngoại vẫn lừa đảo 16 tỷ đồng

GD&TĐ - Đang bị cơ quan công an khởi tố về hành vi "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản", nhưng do Châu đang mang thai nên được tại ngoại. Thế nhưng, trong thời gian , Châu lại tiếp tục đi lừa đảo chiếm đoạt 16 tỷ đồng.