Đánh giá diện rộng: Công cụ giúp nhận diện, cải thiện chất lượng giáo dục

PGS.TS Phạm Quốc Khánh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng đã làm rõ những điểm mới của Thông tư, ý nghĩa của các chương trình đánh giá diện rộng, đồng thời lưu ý giải pháp để triển khai hiệu quả trong thời gian tới.

Hoàn thiện khung pháp lý

- Thưa ông, vì sao Bộ GD&ĐT cần ban hành quy định mới về đánh giá diện rộng cấp quốc gia đối với chất lượng giáo dục phổ thông?

- Việc ban hành Thông tư mới về đánh giá diện rộng cấp quốc gia đối với chất lượng giáo dục phổ thông xuất phát từ cả yêu cầu về chính sách, pháp lý và thực tiễn triển khai giáo dục trong giai đoạn hiện nay.

Trước hết, về cơ sở chính trị và pháp lý, nhiều văn bản quan trọng của Đảng, Nhà nước đã đặt ra yêu cầu phải tổ chức đánh giá chất lượng giáo dục ở quy mô quốc gia. Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhấn mạnh việc thực hiện đánh giá chất lượng giáo dục ở các cấp độ quốc gia, địa phương, cơ sở giáo dục, đồng thời tham gia các chương trình đánh giá quốc tế để làm căn cứ xây dựng và điều chỉnh chính sách. Việc đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông góp phần cung cấp thông tin, dữ liệu cơ sở cho lộ trình đạt mục tiêu “Việt Nam thuộc nhóm 21 quốc gia sớm đạt mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc đến năm 2030 về giáo dục chất lượng” tại Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Luật Giáo dục năm 2019 và sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước trong việc tổ chức, quản lý hoạt động đánh giá chất lượng giáo dục. Bên cạnh đó, Chương trình GDPT 2018 xác định việc đánh giá kết quả giáo dục cần được thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau, bao gồm cả các kỳ đánh giá trên diện rộng ở cấp quốc gia và các chương trình đánh giá quốc tế.

Về mặt thực tiễn, quy định trước đây tại Thông tư số 51/2011/TT-BGDĐT được ban hành từ năm 2011, trong bối cảnh hệ thống giáo dục phổ thông và chương trình giáo dục chưa có nhiều thay đổi như hiện nay. Triển khai thực hiện các quy định tại Thông tư số 51/2011/TT-BGDĐT đã đạt được những kết quả quan trọng; góp phần nâng cao xác định và chất lượng giáo dục, khẳng định vị thế của giáo dục phổ thông Việt Nam trên trường quốc tế. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ triển khai, nhiều nội dung của Thông tư này đã không còn phù hợp.

Cụ thể, Thông tư số 51/2011/TT-BGDĐT chủ yếu quy định việc đánh giá kết quả học tập của học sinh trong các chương trình khảo sát quốc gia do Việt Nam chủ trì tổ chức. Trong khi những năm gần đây, Việt Nam đã tham gia một số chương trình đánh giá quy mô lớn, tiêu biểu như Chương trình PISA đánh giá kết quả học tập học sinh lứa tuổi 15 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), chương trình SEA-PLM đánh giá kết quả học tập học sinh tiểu học trong khu vực Đông Nam Á, hay khảo sát TALIS về dạy và học.

Thông tư số 51/2011/TT-BGDĐT cũng chưa bảo đảm rõ quy trình, nhiệm vụ, kết quả, nhân lực và nguồn lực tham gia, dẫn đến việc tổ chức thực hiện tại các địa phương và cơ sở giáo dục còn lúng túng. Ngoài ra, nội dung đánh giá trước đây chủ yếu tập trung vào kiến thức và kỹ năng, chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu đánh giá phẩm chất, năng lực của học sinh theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Chính vì vậy, ban hành Thông tư mới là cần thiết nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động đánh giá diện rộng, đồng thời đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục và tăng cường hội nhập quốc tế.

Thông tư 08/2026/TT-BGDĐT sẽ tăng cường tính thống nhất, tạo định hướng lâu dài trong công tác chỉ đạo và tổ chức thực hiện các kỳ khảo sát quốc gia và quốc tế một cách nghiêm túc, chất lượng trên phạm vi toàn ngành, từ Trung ương đến địa phương.

Đồng thời, đây cũng là cơ sở để đề xuất các giải pháp phù hợp, khả thi nhằm triển khai hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018; cung cấp thông tin và kết quả khách quan, tin cậy phục vụ đối sánh chất lượng giáo dục Việt Nam với quốc tế; qua đó, góp phần thực hiện và khẳng định mục tiêu phát triển giáo dục chất lượng, công bằng vào năm 2030.

- Ông có thể cho biết, Thông tư số 08/2026/TT-BGDĐT có những điểm mới đáng chú ý nào so với các quy định trước đây?

- Thông tư số 08/2026/TT-BGDĐT có nhiều điểm đổi mới quan trọng. Trước hết đổi mới về mục tiêu đánh giá. Nếu như trước đây, việc đánh giá chủ yếu tập trung vào kết quả học tập của học sinh, thì Thông tư mới hướng tới đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông một cách toàn diện; trong đó, chú trọng mức độ hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh theo Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành.

Thứ hai điều chỉnh về quy mô và chu kỳ đánh giá. Theo quy định mới, việc đánh giá diện rộng cấp quốc gia sẽ được thực hiện đối với học sinh lớp 5 và lớp 9, với chu kỳ 5 năm một lần. Cách thiết kế này nhằm bảo đảm tính ổn định, đồng thời phù hợp với thông lệ quốc tế.

Thứ ba đổi mới về nội dung và phương pháp đánh giá. Thay vì đánh giá theo từng môn học riêng lẻ như trước đây, các bài khảo sát sẽ được thiết kế theo hướng tích hợp, tương tự cách tiếp cận của nhiều chương trình đánh giá quốc tế. Bên cạnh bài khảo sát dành cho học sinh, Thông tư cũng quy định sử dụng các phiếu hỏi đối với giáo viên, nhà trường hoặc các đối tượng liên quan để thu thập thêm thông tin về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục.

Thứ tư, đa dạng hóa hình thức tổ chức khảo sát. Việc trả lời bài khảo sát có thể thực hiện trên máy vi tính hoặc kết hợp giữa hình thức trên giấy và trên máy tính, phù hợp với điều kiện thực tế của các địa phương.

Thông tư cũng quy định rõ hơn về cơ chế tổ chức, phân cấp và trách nhiệm của các đơn vị từ trung ương đến địa phương trong việc triển khai các kỳ đánh giá diện rộng.

Một điểm đáng chú ý nữa, Thông tư đã bổ sung quy định riêng về việc tham gia các chương trình đánh giá quốc tế, qua đó tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc tổ chức các khảo sát quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Có thể nói, Thông tư mới tạo khung pháp lý đầy đủ để Việt Nam triển khai các đánh giá diện rộng một cách bài bản, minh bạch và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Tiếp cận chuẩn quốc tế

- Ông có nhắc đến việc tham gia các chương trình đánh giá quốc tế. Vậy Việt Nam tiếp cận các chương trình này như thế nào và kết quả được sử dụng ra sao?

- Thông tư số 08/2026/TT-BGDĐT đã quy định rõ hơn cơ sở pháp lý cho việc triển khai các chương trình đánh giá diện rộng quốc tế mà Việt Nam tham gia theo các thỏa thuận với các tổ chức quốc tế.

Trong những năm qua, Việt Nam chủ động tham gia một số chương trình đánh giá quy mô lớn, tiêu biểu như PISA của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), chương trình SEA-PLM đánh giá kết quả học tập của học sinh tiểu học trong khu vực Đông Nam Á, hay khảo sát TALIS về dạy và học.

Khi tham gia các chương trình này, Việt Nam thực hiện đầy đủ các quy trình theo chuẩn quốc tế, từ khâu chọn mẫu, tổ chức khảo sát cho đến xử lý và phân tích dữ liệu. Điều này giúp bảo đảm tính khách quan và khả năng so sánh kết quả giữa các quốc gia.

Cách tiếp cận của Việt Nam là không xem đây là các kỳ thi mang tính xếp hạng, mà coi đó là công cụ nghiên cứu hệ thống giáo dục. Thông qua các dữ liệu thu thập được, chúng ta có thể phân tích sâu hơn về năng lực của học sinh cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học.

Kết quả của các chương trình này là nguồn dữ liệu quan trọng để ngành Giáo dục điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy học và hệ thống kiểm tra, đánh giá trong nước, từ đó từng bước nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông và tăng cường hội nhập quốc tế.

Năm 2026, ngành Giáo dục triển khai Chương trình đánh giá kết quả học tập của học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 11 tại 34 tỉnh, thành phố trên toàn quốc với sự tham gia của khoảng 170.000 học sinh. Chương trình áp dụng các cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá theo chuẩn quốc tế trong việc xây dựng bộ công cụ khảo sát, quy trình khảo sát, thực hiện trên máy tính và phân tích kết quả khảo sát trên phạm vi toàn quốc.

Bên cạnh đó, Cục Quản lý chất lượng đã chủ trì xây dựng tài liệu và tổ chức tập huấn kỹ thuật đánh giá học sinh theo hướng tiếp cận năng lực của quốc tế cho khoảng 5.000 giáo viên cốt cán đến từ các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông trên toàn quốc để góp phần triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Cần sử dụng hiệu quả kết quả đánh giá

- Theo ông, để Thông tư 08/2026/TT-BGDĐT được triển khai hiệu quả, các địa phương và cơ sở giáo dục cần lưu ý những vấn đề gì?

- Để triển khai Thông tư đạt hiệu quả, trước hết địa phương và cơ sở giáo dục cần nhận thức đúng về mục đích của các kỳ đánh giá diện rộng. Đây không phải là các kỳ thi nhằm xếp hạng học sinh hay tạo áp lực thành tích, mà là công cụ khoa học để thu thập dữ liệu và đánh giá khách quan chất lượng của hệ thống giáo dục.

Thứ hai, quá trình tổ chức khảo sát cần tuân thủ chặt chẽ các quy trình, yêu cầu kỹ thuật, đặc biệt là việc lựa chọn mẫu khảo sát, tổ chức khảo sát và bảo đảm tính trung thực của dữ liệu. Đây là yếu tố quyết định để kết quả đánh giá có độ tin cậy và có giá trị trong phân tích chính sách.

Thứ ba, các địa phương cần tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ, giáo viên tham gia tổ chức khảo sát, từ khâu chuẩn bị, coi khảo sát đến xử lý và sử dụng dữ liệu. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý giáo dục, các cơ sở giáo dục và các đơn vị chuyên môn.

Thứ tư, bố trí nguồn lực về tài chính, nhân lực và cơ sở vật chất của địa phương khi tham gia. Về nội dung này, Cục Quản lý chất lượng đã và đang tích cực tham mưu để sớm ban hành nội dung chi, mức chi phù hợp cho hoạt động đánh giá diện rộng quốc gia trên cơ sở Thông tư 08/2026/TT-BGDĐT vừa được ban hành.

Cuối cùng, điều quan trọng là sử dụng hiệu quả kết quả đánh giá. Dữ liệu thu thập được từ chương trình đánh giá diện rộng, đặc biệt là các chương trình quốc tế như PISA, SEA-PLM hay TALIS, sẽ giúp địa phương phân tích thực trạng giáo dục, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học và chính sách quản lý giáo dục cho phù hợp.

Một số địa phương hoàn toàn có thể chủ động thực hiện kỳ khảo sát của địa phương để có thể đánh giá định kỳ theo các nhà trường, phương/xã… làm cơ sở cho việc xây dựng, thực thi chính sách giáo dục phổ thông ở địa phương được hiệu quả.

Nếu được triển khai nghiêm túc và sử dụng đúng mục đích, các kỳ đánh giá diện rộng sẽ trở thành một công cụ quản lý giáo dục rất quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng và tính minh bạch của hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam.

- Trân trọng cảm ơn ông!