Từ những bản làng từng gần như “mất sóng” mỗi mùa mưa lũ đến những lớp học trực tuyến giữa lưng chừng núi, hành trình chuyển đổi số ở miền Tây Thanh Hóa đang từng bước rút ngắn khoảng cách với đồng bằng. Internet giờ không còn là điều xa lạ ở nhiều bản vùng cao, nơi người dân đã quen gọi video, quét mã QR hay làm thủ tục trên điện thoại.
Những “con đường số” vượt núi
Những năm gần đây, internet dần trở thành hạ tầng thiết yếu ở nhiều xã miền núi, vùng sâu, vùng biên. Từ chỗ phải chờ đêm khuya mới tải được tài liệu hay đi hàng chục cây số để làm thủ tục, nay nhiều nơi đã có wifi, lớp học trực tuyến và các dịch vụ số cơ bản.
Những đổi thay đang hiện rõ ở các xã miền núi, vùng cao, biên giới như: Mường Lát, Quan Sơn, Hồi Xuân, Tam Thanh, Yên Thắng..., nơi từng được xem là “vùng trũng” của hạ tầng viễn thông do địa hình chia cắt, giao thông khó khăn và dân cư thưa thớt.
Nếu như trước đây internet còn là điều xa lạ ở nhiều bản làng thì nay sóng điện thoại đã phủ sâu hơn vào khu vực biên giới. Cáp quang được kéo tới trường học, trạm y tế, nhà văn hóa; nhiều hộ dân cũng đã tiếp cận internet băng thông rộng và các dịch vụ số cơ bản.
Ở nhiều bản vùng cao, người dân dần quen với việc gọi video cho con em đi làm xa, xem tin tức trên điện thoại, mua bán qua mạng xã hội hay thanh toán bằng mã QR. Những thay đổi nhỏ đang từng ngày hình thành nếp sống mới. Phía sau đó là quá trình Thanh Hóa đẩy mạnh đầu tư hạ tầng số, xây dựng chính quyền số và thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện.
Theo kế hoạch phát triển hạ tầng số giai đoạn 2023-2025, Thanh Hóa đặt mục tiêu mở rộng phủ sóng băng rộng tới 100% thôn, bản; nâng tỷ lệ người dân sử dụng smartphone và internet cáp quang, ưu tiên khu vực miền núi, vùng sâu, vùng biên.
Đến nay, Thanh Hóa đã lắp mới hàng nghìn trạm 4G, 5G, nâng cao tốc độ truy cập và chất lượng dịch vụ. Hiện địa phương có gần 9.800 trạm BTS, khoảng 3.000 thiết bị quang, phủ sóng tới 99,8% thôn bản và gần 100% trung tâm xã, phường.
Tại các khu vực vùng biên như Mường Lát, Quan Sơn... việc triển khai hạ tầng vẫn gặp nhiều khó khăn do địa hình chia cắt, dân cư thưa. Có những điểm lắp đặt phải vận chuyển thiết bị bằng xe máy, thậm chí đi bộ hàng giờ mới tới nơi.
“Ngày trước, cứ mưa lớn là gần như mất liên lạc. Giờ đây, mạng đã ổn định hơn, những cuộc gọi video giữa bà con và con em đi làm xa cũng trở nên thường xuyên, thuận tiện hơn”, anh Phạm Văn Thạch, cán bộ Viễn thông khu vực Mường Lát chia sẻ.
Từ cáp quang, trạm BTS đến wifi công cộng, hạ tầng số đang trở thành “con đường mới” kết nối miền núi với thế giới số. Dù vậy, ở một số khu vực vùng sâu, tình trạng gián đoạn tín hiệu vào mùa mưa lũ vẫn còn xảy ra.
Không để ai đứng ngoài hành trình chuyển đổi số
Nếu hạ tầng số là nền móng thì giáo dục là lĩnh vực cảm nhận rõ sự thay đổi nhất. Thanh Hóa hiện có khoảng 2.000 cơ sở giáo dục với gần 1 triệu học sinh và trẻ mầm non, gần 43.000 cán bộ quản lý, giáo viên. Ngành Giáo dục đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý và dạy học, từ sổ điểm điện tử, học liệu số đến lớp học trực tuyến.
Hiện 100% trường học đã có máy tính và kết nối internet. Nhiều trường được hỗ trợ cáp quang phục vụ chuyển đổi số giáo dục. Ở vùng cao, giáo viên đã quen với bài giảng điện tử, video minh họa và kiểm tra trực tuyến. Học sinh biết tra cứu tài liệu, học ngoại ngữ online và tham gia các lớp học từ xa.
Theo ông Nguyễn Văn Quý, Phó Hiệu trưởng Trường PTDTBT - THCS Mường Lý, công nghệ giúp bài giảng sinh động hơn, học sinh hứng thú hơn. “Chỉ cần internet ổn định, học sinh có thể nhìn thấy cả thế giới ngay trong lớp học nhỏ của mình”, ông Quý nói.
Không chỉ trong trường học, internet còn mở ra cơ hội tiếp cận tri thức và sinh kế mới cho người dân vùng cao. Ở một số chợ miền núi, thanh toán QR đã trở nên quen thuộc. Nhiều hộ dân bắt đầu livestream bán mật ong, măng khô, thổ cẩm hay dược liệu qua mạng xã hội.
Chị Lương Thị Nhài, chủ quán cơm ở trung tâm xã Trung Lý, giờ đây đã quen nhận tiền chuyển khoản sau mỗi lần bán hàng. “Ngày trước chỉ biết dùng điện thoại để gọi, bây giờ khách đặt hàng qua mạng xã hội như: Zalo, Facebook cũng nhiều hơn. Nếu khách đặt trước và yêu cầu xem thực phẩm có tươi, ngon không thì mình cũng quay trực tiếp cho họ”, chị Nhài chia sẻ.
Chuyển đổi số ở Thanh Hóa đang hình thành hệ sinh thái gồm chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Hệ thống điều hành điện tử, họp trực tuyến và xử lý hồ sơ qua mạng đã được triển khai đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở.
Nhiều thủ tục hành chính được số hóa, cho phép người dân nộp hồ sơ, tra cứu và thanh toán trực tuyến. Song song với đó, các tổ công nghệ số cộng đồng cũng được triển khai rộng rãi, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công, cài đặt ứng dụng số, thanh toán điện tử và phòng tránh lừa đảo mạng.
Theo đánh giá năm 2026, Thanh Hóa nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về chỉ số chuyển đổi số cấp tỉnh, phản ánh nỗ lực đồng bộ trong phát triển hạ tầng và xã hội số. Tuy vậy, thách thức vẫn còn khi một số khu vực còn sóng yếu, địa hình phức tạp; người lớn tuổi khó tiếp cận công nghệ; khoảng cách kỹ năng số giữa các nhóm dân cư vẫn hiện hữu.
Ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc VNPT Hồi Xuân (phụ trách khu vực huyện Mường Lát cũ), chia sẻ: “Khoảng cách số không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở năng lực tiếp cận công nghệ. Vì vậy, cần đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số để người dân có thể khai thác internet hiệu quả trong học tập, sản xuất, kinh doanh và tiếp cận dịch vụ công”.
Từ lớp học vùng cao có bài giảng điện tử, đến những người dân lần đầu làm thủ tục hành chính trên điện thoại; từ thanh niên bán nông sản qua mạng đến các tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn từng thao tác nhỏ, chuyển đổi số ở vùng cao Thanh Hóa đang đi vào đời sống bằng những việc rất cụ thể.
Hành trình chuyển đổi số ở vùng cao Thanh Hóa vẫn còn nhiều thách thức, từ hạ tầng chưa đồng bộ đến kỹ năng số còn hạn chế. Nhưng rõ ràng, công nghệ đã bắt đầu hiện diện trong từng lớp học, từng chợ phiên, từng ngôi nhà vùng biên. Và điều quan trọng hơn cả không nằm ở tốc độ phủ sóng, mà ở việc mỗi người dân, dù ở nơi xa nhất, đều có thể bước vào không gian số, học tập, lao động và phát triển. Bởi chuyển đổi số chỉ thực sự trọn vẹn khi không ai bị đứng ngoài cuộc.
“Để không ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số, điều quan trọng không chỉ là mở rộng hạ tầng viễn thông mà còn phải trang bị kỹ năng số cho người dân, đặc biệt là học sinh và thanh niên miền núi”, ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc VNPT Hồi Xuân chia sẻ.
