Gieo 'hạt giống' khởi nghiệp từ trường phổ thông

Theo các nhà giáo, nếu được triển khai phù hợp, giáo dục khởi nghiệp sẽ trở thành “hạt giống” quan trọng nuôi dưỡng thế hệ công dân năng động trong tương lai.

Hướng đi chiến lược

Ngày 25/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 336/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn 2026 - 2035”. Không chỉ tập trung chủ yếu ở đại học, Chương trình mở rộng hoạt động định hướng và trang bị kiến thức, kỹ năng khởi nghiệp ở toàn bộ các cấp học. Trong đó, học sinh phổ thông được trang bị kỹ năng theo lộ trình. Việc triển khai được thực hiện phù hợp cấp học, gắn với thực tiễn địa phương và định hướng nghề nghiệp.

Bà Trần Thị Bích Hạnh - Hiệu trưởng Trường Tiểu học thị trấn Hạ Hòa (Phú Thọ) cho rằng, việc mở rộng hoạt động định hướng và trang bị kiến thức, kỹ năng khởi nghiệp ở tất cả cấp học có ý nghĩa quan trọng, mang tính chiến lược dài hạn đối với cả người học và xã hội.

Về ý nghĩa với học sinh, bà Trần Thị Bích Hạnh cho rằng, tiếp cận giáo dục khởi nghiệp từ sớm giúp các em hình thành tư duy chủ động, sáng tạo. Học sinh có cơ hội phát triển kỹ năng nền tảng như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, quản lý thời gian và tư duy tài chính - những năng lực cần thiết dù các em có lựa chọn khởi nghiệp hay không. Bên cạnh đó, lộ trình học kỹ năng theo từng cấp học giúp học sinh hiểu rõ hơn về bản thân, nắm bắt xu hướng thị trường lao động; từ đó định hướng nghề nghiệp, lựa chọn ngành học phù hợp.

Ở góc độ hệ thống giáo dục, giáo dục khởi nghiệp góp phần gắn việc học với thực tiễn. Theo bà Hạnh, giáo dục không chỉ dừng lại ở truyền đạt kiến thức mà còn phải giúp học sinh biết vận dụng kiến thức vào đời sống và hoạt động sản xuất. Hoạt động khởi nghiệp cũng thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học, bởi thường gắn với hình thức học theo dự án, trải nghiệm và thực hành. Khi nhận thấy kiến thức có thể được ứng dụng để tạo ra sản phẩm hoặc giải quyết các vấn đề thực tế, học sinh sẽ có động lực học tập tích cực hơn.

Về ý nghĩa đối với xã hội và kinh tế, Hiệu trưởng Trường Tiểu học thị trấn Hạ Hòa nhận định, giáo dục khởi nghiệp góp phần nuôi dưỡng một thế hệ công dân năng động, có tư duy đổi mới, sẵn sàng đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế sáng tạo. Đồng thời, tư duy khởi nghiệp giúp đa dạng hóa con đường nghề nghiệp, giảm áp lực việc làm khi người trẻ không hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường tuyển dụng. Xa hơn, đây còn là yếu tố góp phần thúc đẩy văn hóa đổi mới sáng tạo trong xã hội.

Theo ông Phạm Văn Giềng - Phó Hiệu trưởng Trường THCS&THPT Sư phạm (trực thuộc Trường ĐHSP Hà Nội 2), khởi nghiệp không nên được hiểu đơn thuần là “mở doanh nghiệp”, mà cần được nhìn nhận như một dạng năng lực tổng hợp. Năng lực khởi nghiệp bao gồm nhiều thành tố cụ thể như: Tư duy sáng tạo và phát hiện cơ hội; năng lực giải quyết vấn đề; tư duy phản biện; khả năng lập kế hoạch và quản trị nguồn lực; năng lực chấp nhận rủi ro có tính toán; kỹ năng giao tiếp, hợp tác; tinh thần chủ động, kiên trì và trách nhiệm. Đây đều là những phẩm chất, kỹ năng cốt lõi của công dân trong xã hội hiện đại.

Vì vậy, học sinh cần được trang bị các kỹ năng liên quan đến khởi nghiệp từ sớm, theo một lộ trình phù hợp với từng độ tuổi. Ở tiểu học có thể là hình thành tinh thần chủ động, sáng tạo và ý thức giá trị lao động; ở THCS là nhận diện sở thích, năng lực cá nhân và bước đầu làm quen với thế giới nghề nghiệp; đến THPT là rèn luyện tư duy dự án, kỹ năng lập kế hoạch, quản lý tài chính cá nhân, làm việc nhóm và ra quyết định nghề nghiệp.

Thực tiễn hiện nay, từ cấp THPT, học sinh đã lựa chọn tổ hợp môn học gắn với định hướng nghề nghiệp tương lai. Tuy nhiên, để đưa ra lựa chọn đúng đắn, các em cần được hiểu về nghề nghiệp và bản thân mình từ sớm hơn, thay vì chỉ bắt đầu ở giai đoạn cuối cấp.

Phát huy đúng vai trò hướng nghiệp

Từ thực tiễn trường vùng khó, ông Hà Trung Thành - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Khoen On (xã Khoen On, Lai Châu) đề xuất 5 giải pháp nhằm triển khai tốt việc trang bị kiến thức, kỹ năng khởi nghiệp cho học sinh.

Thứ nhất, xây dựng không gian khởi nghiệp cho học sinh. Nhà trường có thể hình thành các mô hình như vườn trải nghiệm khởi nghiệp, góc trưng bày sản phẩm địa phương, gian hàng học sinh… Đây sẽ là những “phòng học thực tế” sinh động, giúp học sinh bước đầu hình dung và định hướng cho con đường khởi nghiệp của bản thân.

Thứ hai, bồi dưỡng giáo viên về giáo dục khởi nghiệp. Nhà trường cần tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, chia sẻ mô hình hay, mời chuyên gia hướng nghiệp trao đổi với giáo viên. Bên cạnh đó, hằng năm trường chủ động liên hệ với các cơ sở dạy nghề để tư vấn, định hướng cho học sinh lớp 8 và lớp 9 trước khi các em hoàn thành chương trình THCS.

Thứ ba, tổ chức các cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp dành cho học sinh. Thông qua đó, học sinh có thể trình bày ý tưởng sản phẩm, mô hình kinh doanh nhỏ hoặc các giải pháp gắn với nhu cầu địa phương. Thực tế, nhà trường đã triển khai một số hoạt động như cuộc thi sáng tạo ý tưởng thông qua sản phẩm STEM của học sinh, trưng bày gian hàng nông sản của các lớp…

Thứ tư, tăng cường kết nối với địa phương và doanh nghiệp. Nhà trường phối hợp với các hợp tác xã nông nghiệp, tổ chức đoàn thanh niên, các hộ sản xuất giỏi… để tạo điều kiện cho học sinh tham quan, trải nghiệm và học tập thực tế.

Thứ năm, lồng ghép nội dung khởi nghiệp vào các môn học. Chẳng hạn, trong môn Công nghệ, học sinh có thể học về trồng trọt, chăn nuôi; môn Tin học hỗ trợ kỹ năng quảng bá sản phẩm; môn Toán giúp tính toán chi phí và lợi nhuận; hướng dẫn học sinh viết bài giới thiệu sản phẩm với môn Ngữ văn. Khi đó khởi nghiệp không còn là một môn học riêng lẻ mà trở thành tinh thần xuyên suốt trong quá trình giáo dục.

“Nếu triển khai tốt chương trình này, học sinh Khoen On hôm nay có thể trở thành người khởi nghiệp ngay trên mảnh đất quê hương ngày mai. Khởi nghiệp trong trường học không phải để các em làm doanh nhân ngay, mà biết ước mơ, biết sáng tạo, biến khó khăn thành cơ hội; từ đó, gieo những hạt giống khởi nghiệp đầu tiên cho sự phát triển bền vững của địa phương”, ông Hà Trung Thành chia sẻ.

Cũng nêu giải pháp, ông Phạm Văn Giềng cho rằng, trước hết cần cân nhắc xây dựng nội dung khởi nghiệp như một môn học có lộ trình rõ ràng. Khi có chương trình, chuẩn đầu ra và phương pháp đánh giá cụ thể, việc dạy - học sẽ bài bản và bền vững hơn.

Thực tế, hoạt động hướng nghiệp đã nằm trong Chương trình GDPT 2018, nhưng ở một số nơi việc triển khai còn hình thức do hạn chế về thời gian, nhân lực và cách tổ chức. Vì vậy, vấn đề không phải là chương trình không chính thức, mà là cần tổ chức bài bản hơn để phát huy đúng vai trò của hướng nghiệp, khởi nghiệp trong nhà trường.

Cùng đó, đội ngũ giáo viên cần được bồi dưỡng thêm về kiến thức kinh tế, quản trị dự án, tài chính cá nhân và phương pháp dạy học gắn với môn học Khởi nghiệp. Nhà trường có thể phối hợp với các trường đại học, doanh nghiệp hoặc trung tâm đổi mới sáng tạo để tập huấn, giúp giáo viên tự tin triển khai.

Một hướng thiết thực, theo ông Phạm Văn Giềng, là mời doanh nhân, cựu học sinh hoặc phụ huynh có kinh nghiệm kinh doanh tham gia làm mentor, chia sẻ câu chuyện thực tế cho học sinh. Những trải nghiệm đời sống sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về cơ hội, rủi ro nghề nghiệp trong bối cảnh của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Cuối cùng, nhà trường nên tạo môi trường để học sinh được trải nghiệm sớm với câu lạc bộ khởi nghiệp, ngày hội ý tưởng sáng tạo, dự án kinh doanh nhỏ trong trường, thực tập tại doanh nghiệp địa phương… Khi học sinh được “học qua làm”, năng lực khởi nghiệp sẽ hình thành tự nhiên và bền vững.

Về vấn đề này, bà Trần Thị Bích Hạnh cho rằng, phổ cập giáo dục khởi nghiệp cần thiết, tích cực, song phải được thiết kế khoa học, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, tránh trở thành phong trào hình thức. Cụ thể, cần hiểu đúng khái niệm “định hướng khởi nghiệp” ở tiểu học.

Không nên hiểu dạy trẻ lập công ty hay kiếm tiền, mà là hình thành tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề, tập cho trẻ dám thử, dám sai, dám sửa, rèn tinh thần chủ động, tự tin, hợp tác. Nếu hiểu thành “dạy kinh doanh sớm”, sẽ dẫn đến áp lực thành tích, thương mại hóa hoạt động học đường, mất cân bằng phát triển tâm lý.

“Học sinh tiểu học có tư duy cụ thể, trực quan. Các em thường học tốt qua chơi, trải nghiệm, chưa có khả năng lập kế hoạch dài hạn. Do vậy nội dung phải ngắn gọn, gắn với thực tế và có tính trò chơi, dự án nhỏ. Thầy cô không phải người dạy “khởi nghiệp”, mà là người gợi mở câu hỏi, khuyến khích ý tưởng, tạo môi trường thử nghiệm an toàn. Điều này đòi hỏi mỗi giáo viên phải được tập huấn phương pháp sư phạm mới, thay đổi cách đánh giá, không chỉ là điểm số”, bà Trần Thị Bích Hạnh lưu ý.