>>> Hình thành cách ứng xử đẹp ở trẻ từ câu nói cảm ơn
>>> Nuôi dưỡng lòng biết ơn cho con từ những bài học cuộc sống
Tạo cơ hội để trẻ nhận ra những điều tốt đẹp mình được nhận, hiểu giá trị của sự quan tâm, giúp đỡ và biết đáp lại bằng hành động thiết thực... là những việc nên làm.
Biết ơn từ những điều bình dị
Gia đình là môi trường đầu tiên để trẻ học cách trân trọng những gì mình có. Không cần chờ đến dịp đặc biệt như sinh nhật, lễ tri ân hay khi được tặng quà, cha mẹ mới nhắc con nói lời cảm ơn. Những tình huống quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày đều có thể trở thành cơ hội giáo dục.
Khi được ông bà chăm sóc, cha mẹ chuẩn bị bữa ăn, người thân giúp một công việc hay bạn bè chia sẻ đồ dùng học tập, trẻ cần được hướng dẫn nhận ra sự quan tâm phía sau những hành động ấy. Thay vì chỉ yêu cầu con nói “cảm ơn”, người lớn có thể trò chuyện để trẻ hiểu vì sao cần trân trọng sự giúp đỡ đó và có thể đáp lại thế nào.
Chẳng hạn, sau bữa cơm, cha mẹ có thể cùng con dọn dẹp, hỏi con về những người đã chuẩn bị bữa ăn; khi nhận được sự giúp đỡ của người khác, cha mẹ chủ động nói lời cảm ơn để trẻ quan sát và học theo. Những việc nhỏ như tự cất đồ dùng, phụ giúp việc nhà phù hợp lứa tuổi, quan tâm khi người thân mệt mỏi cũng là cách để trẻ thể hiện sự trân trọng bằng hành động.
Một điều cần lưu ý: Lòng biết ơn không đồng nghĩa với sự phục tùng hay cảm giác mắc nợ. Trẻ cần hiểu rằng biết ơn không có nghĩa phải chấp nhận mọi yêu cầu của người khác, không được bày tỏ ý kiến hoặc phải đáp lại sự giúp đỡ bằng mọi giá. Giáo dục lòng biết ơn cần song hành với việc tôn trọng cảm xúc, quyền được lựa chọn và ranh giới cá nhân của trẻ.
Nhà trường tạo môi trường thực hành
Nếu gia đình đặt nền móng, nhà trường có thể mở rộng lòng biết ơn thành một năng lực ứng xử trong cộng đồng. Cô Nguyễn Thu Nhàn, giáo viên Tiểu học tại Hà Nội, cho biết thay vì chỉ lồng ghép nội dung này vào tiết đạo đức, giáo dục công dân hay hoạt động trải nghiệm theo chủ đề, cô thường đưa sự trân trọng và sẻ chia vào chính các mối quan hệ thường ngày trong lớp học.
Một lời cảm ơn khi được bạn giúp giải bài tập, sự ghi nhận đối với nỗ lực của một thành viên trong nhóm, việc biết lắng nghe khi người khác trình bày ý kiến đều là những biểu hiện cụ thể. Ngoài ra, giáo viên có thể khuyến khích học sinh viết lời cảm ơn tới người đã giúp đỡ mình, chia sẻ một điều tích cực trong ngày hoặc cùng nhìn lại đóng góp của các thành viên sau mỗi hoạt động tập thể.
Đáng chú ý, giáo dục lòng biết ơn không nên chỉ hướng đến những người có vị trí đặc biệt trong cuộc sống học sinh. Các em cũng cần học cách trân trọng những đóng góp ít được chú ý như công việc của nhân viên vệ sinh, bảo vệ, nhân viên nhà bếp, người chăm sóc thư viện hay những người giữ gìn không gian học tập. Qua đó, trẻ hiểu rằng một môi trường an toàn, sạch đẹp và thuận lợi không tự nhiên mà có, mà được tạo nên từ công sức của nhiều người.
Các hoạt động trải nghiệm có thể giúp bài học trở nên gần gũi hơn. Học sinh tham gia chăm sóc không gian chung, thăm hỏi người có hoàn cảnh khó khăn, thực hiện hoạt động thiện nguyện, viết thư tri ân hoặc tổ chức dự án hỗ trợ cộng đồng. Tuy nhiên, giá trị của hoạt động không nằm ở quy mô hay số tiền quyên góp, mà ở quá trình học sinh tìm hiểu vấn đề, tự nguyện tham gia, nhận diện nhu cầu của người khác và suy nghĩ về trách nhiệm của bản thân.
Thực hành lòng biết ơn bằng hành động
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giáo dục lòng biết ơn có thể được triển khai qua những phương pháp đơn giản, không đòi hỏi nhiều kinh phí hay thời lượng riêng trong chương trình học.
Một tài liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) tổng hợp các nghiên cứu về giáo dục lòng tốt và lòng biết ơn trong trường học. Trong đó, một nghiên cứu với học sinh tiểu học cho thấy việc duy trì nhật ký ghi lại những điều biết ơn trong bốn tuần giúp các em gia tăng cảm giác gắn kết với trường học.
Một thử nghiệm khác với học sinh trung học cơ sở, yêu cầu các em ghi lại tối đa năm điều khiến mình cảm thấy biết ơn mỗi ngày trong hai tuần, ghi nhận sự cải thiện về tinh thần lạc quan, mức độ hài lòng với cuộc sống và giảm cảm xúc tiêu cực so với nhóm đối chứng.
Từ những gợi ý này, nhà trường có thể xây dựng hoạt động viết nhật ký biết ơn, dành vài phút cuối tuần để học sinh chia sẻ một điều tích cực hoặc một người đã giúp đỡ mình. Các em cũng có thể viết thư cảm ơn, ghi nhận đóng góp của bạn bè trong một dự án chung hoặc đề xuất những việc làm tử tế có thể thực hiện ngay trong lớp.
Tuy nhiên, không nên biến những hoạt động này thành bài tập bắt buộc, yêu cầu học sinh kể ra một số lượng điều biết ơn nhất định hay chấm điểm dựa trên mức độ biểu lộ cảm xúc. Có những em chưa quen bộc lộ tình cảm, có em đang trải qua khó khăn trong gia đình hoặc các mối quan hệ. Các em cần được tôn trọng, không bị so sánh hay gây áp lực phải thể hiện sự biết ơn theo một khuôn mẫu.