Phần lớn phụ huynh thường xem việc con cái cãi lại, phản bác hay chống đối có chủ ý là “phá phách, không biết điều”, thực ra đó chỉ là biểu hiện bên ngoài của khoảng cách tâm lý giữa cha mẹ và con cái “tuổi khó bảo".
Sao con dám nói chuyện với bố/mẹ như vậy!” – Hằng ngày, phụ huynh khi bị con cái cãi lại thường bùng lên tức giận và bối rối. Rõ ràng đã dồn hết tình yêu thương, tại sao con lại đáp lại bằng sự nổi loạn và đối kháng?
Thực ra, việc con cãi không bao giờ là vô cớ, nó giống như một tấm gương phản chiếu những chi tiết bị bỏ qua trong việc giáo dục gia đình, ẩn chứa những khe hở trong giao tiếp giữa cha mẹ và con.
Lý do trẻ hay cãi lời cha mẹ
Nhiều khi, nguyên nhân của việc cãi lại là vì tiếng nói của trẻ bị phớt lờ. Cha mẹ quen với việc ra lệnh bằng thái độ “quyền uy”, những câu như “Con phải nghe lời” hay “Những gì bố mẹ nói đều là vì tốt cho con” trở thành khẩu hiệu quen thuộc. Nhưng họ quên mất rằng trẻ cũng là một cá thể độc lập, có những suy nghĩ và cảm xúc riêng.
Sau giờ học về nhà, trẻ hớn hở chia sẻ những chuyện vui ở trường, cha mẹ lại nhăn mặt thúc giục: “Đi làm bài tập trước đi”; trẻ muốn mua cuốn sách ngoại khóa yêu thích, cha mẹ liền từ chối thẳng thừng: “Xem mấy thứ này vô ích, tốt hơn con làm thêm một bộ đề”.
Những lần bị ngắt lời và phủ định liên tiếp khiến trẻ cảm thấy mình không được tôn trọng, tâm sự trong lòng chẳng có nơi để nói. Khi cảm xúc bị kìm nén đến mức nhất định, việc cãi lại trở thành lối thoát để trẻ phản kháng - không phải cố tình khiến cha mẹ tức giận, mà chỉ muốn cha mẹ nghe thấy tiếng nói của mình.
Cách giao tiếp bị lệch cũng có thể châm ngòi cho những cuộc cãi vã. Một số bậc cha mẹ khi dạy con thường dùng chỉ trích và trách móc thay vì hướng dẫn. Con sơ ý làm vỡ bát, chưa kịp xin lỗi đã bị mắng té tát: “Sao con vụng thế, đến việc nhỏ thế này cũng làm không xong!”
Con thi trượt, cha mẹ chẳng hỏi lý do, chỉ tập trung vào điểm số mà mắng: “Bình thường con làm gì mà thi ra kết quả thế này?”
Cách giao tiếp đầy sự phủ nhận và hạ thấp sẽ tổn thương lòng tự trọng của trẻ. Đặc biệt là trẻ đang ở tuổi dậy thì, khi ý thức về bản thân thức tỉnh và khao khát được công nhận, đối mặt với sự nghiêm khắc của cha mẹ, bản năng trẻ muốn phản kháng, dù biết mình sai cũng sẽ cãi lại để bảo vệ danh dự.
Lời dạy của cha mẹ và cách làm gương âm thầm ảnh hưởng đến con
Người ta thường nói trẻ là bản sao của cha mẹ, hành vi của cha mẹ là bản gốc. Nếu cha mẹ thường giao tiếp với người khác bằng giọng nóng nảy, cứng rắn, thậm chí cãi nhau hoặc cãi lại người lớn trước mặt con, con sẽ bắt chước cách ứng xử này.
Khi gặp sự không hài lòng, trẻ sẽ tự nhiên áp dụng cách của cha mẹ, dùng cãi lại để bày tỏ cảm xúc. Thậm chí, có những cha mẹ tự mình không làm được nhưng lại yêu cầu con nghiêm khắc.
Ví dụ, bản thân lướt điện thoại đến khuya mà bắt con đi ngủ sớm dậy sớm học hành; bản thân kén ăn mà ép con ăn rau trong khi con cũng không thích. Những “chuẩn mực kép” này sẽ làm trẻ sinh ra phản kháng, dùng cãi lại để chống lại sự bất công.
Giải pháp dành cho cha mẹ
Đối mặt với sự phản kháng của trẻ, thay vì tức giận mắng mỏ, cha mẹ nên bình tĩnh lại trước. Ngồi xuống, lắng nghe những tâm sự của trẻ, cố gắng hiểu những nhu cầu của chúng; bỏ quyền uy sang một bên, giao tiếp với trẻ bằng thái độ bình đẳng, ít ra lệnh hơn, nhiều trao đổi hơn; làm gương, xử lý mâu thuẫn bằng cách ôn hòa và lịch sự, tạo hình mẫu tốt cho trẻ.
Sự phản kháng của trẻ không phải “hư hỏng”, mà là tín hiệu trưởng thành. Khi cha mẹ sẵn sàng gạt bỏ định kiến, nhìn thấy nhu cầu đằng sau hành vi của trẻ, những mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái sẽ từ từ tan biến, thay vào đó là sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau.