Khi trẻ biết nói cảm ơn nhưng chưa thực sự nhận ra công sức, tình cảm của người khác, khoảng cách giữa nhận thức và hành động đang đặt ra nhiều vấn đề trong giáo dục nhân cách học sinh.
Từ những biểu hiện trong cách ứng xử hằng ngày đến việc xây dựng môi trường giáo dục giàu sự sẻ chia, gia đình và nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành ở học sinh thái độ trân trọng, trách nhiệm và sự quan tâm đến cộng đồng.
Khi lời cảm ơn trở thành phản xạ
“Con đã cảm ơn cô chưa?”, “Được bạn giúp đỡ thì phải nói gì?”... Những lời nhắc ấy không xa lạ trong nhiều gia đình và lớp học. Ngay từ nhỏ, trẻ đã được dạy nói lời cảm ơn khi nhận quà, được giúp đỡ hay được người khác quan tâm. Tuy nhiên, giữa việc biết nói lời cảm ơn và thực sự cảm nhận được lòng biết ơn vẫn tồn tại một khoảng cách.
Một học sinh có thể lễ phép cảm ơn cô giáo khi nhận lại quyển vở, nhưng chưa chắc đã nhận ra công sức của người dành thời gian nhận xét từng bài làm. Một đứa trẻ có thể cảm ơn cha mẹ khi được mua món đồ yêu thích, nhưng lại xem việc cha mẹ chuẩn bị bữa ăn, đưa đón đi học hay chăm sóc lúc ốm đau là những điều đương nhiên.
Những biểu hiện ấy không đủ để kết luận trẻ thiếu lòng biết ơn, nhưng phần nào cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: Trẻ có thể học được quy tắc ứng xử trước khi hiểu đầy đủ ý nghĩa tình cảm và trách nhiệm phía sau.
Trong môi trường học đường, lòng biết ơn được vun đắp qua những tiết học đạo đức, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt dưới cờ và các chương trình tri ân giàu ý nghĩa.
Mỗi dịp 20/11, những tấm thiệp nhỏ, trang báo tường hay lời chúc chân thành trở thành cách để học sinh gửi gắm tình cảm, sự kính trọng tới thầy cô. Đến ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 hay ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, các em lại tự tay làm thiệp, nắn nót viết những lời yêu thương dành tặng mẹ, bà và những người phụ nữ thân yêu trong gia đình. Dẫu còn vụng về trong nét chữ, giản dị trong cách bày tỏ, những món quà ấy vẫn chứa đựng tình cảm trong trẻo của tuổi học trò.
Qua từng hoạt động, học sinh có dịp nhìn lại những yêu thương, chăm sóc mà mình nhận được, để hiểu rằng đằng sau những điều bình dị mỗi ngày là biết bao sự tận tụy, hy sinh thầm lặng đáng được trân trọng.
Đó là những hình thức có giá trị giáo dục nhất định. Song, nếu chỉ chú trọng đến sản phẩm đẹp, lời chúc hay, tiết mục xúc động mà ít quan tâm đến những thay đổi trong cách ứng xử hằng ngày, lòng biết ơn dễ bị thu hẹp thành một nội dung mang tính thời điểm.
Nghiên cứu “Lòng biết ơn của học sinh trung học cơ sở tại tỉnh An Giang: Tiếp cận theo tâm lý học tích cực” của Trần Thị Huyền và Trần Thị Lệ Thu, công bố trên Tạp chí Giáo dục năm 2026, khảo sát 395 học sinh THCS, kết hợp phỏng vấn học sinh và giáo viên.
Kết quả cho thấy lòng biết ơn của học sinh nhìn chung ở mức trung bình, thể hiện rõ hơn ở việc trân trọng người khác và những điều giản dị trong cuộc sống. Các biểu hiện biết ơn chủ yếu gắn với những mối quan hệ gần gũi như gia đình, thầy cô và bạn bè.
Dù không đại diện cho toàn bộ học sinh Việt Nam, nghiên cứu gợi mở một vấn đề đáng quan tâm: Lòng biết ơn không đơn thuần là phẩm chất có hoặc không có ở mỗi cá nhân, mà còn chịu ảnh hưởng từ môi trường sống và những tương tác xã hội hằng ngày.
Trong một lớp học, học sinh có thể hào hứng khi được tuyên dương, nhận phần thưởng hoặc được bạn bè hỗ trợ. Tuy nhiên, việc nhận ra công sức của người khác đằng sau những điều ấy lại đòi hỏi khả năng quan sát và thấu hiểu sâu hơn.
Chẳng hạn, khi lớp học sạch sẽ vào mỗi buổi sáng, học sinh có thể mặc nhiên sử dụng không gian đó mà ít nghĩ đến công việc của nhân viên vệ sinh. Khi bữa ăn bán trú được chuẩn bị đúng giờ, sự quan tâm của các em thường hướng đến món ăn có ngon hay không, thay vì những người đã làm việc trong khu bếp.
Đây là những tình huống quen thuộc có thể xuất hiện trong đời sống học đường, phản ánh khoảng cách giữa việc tiếp nhận sự chăm sóc và khả năng nhận biết những đóng góp phía sau.
Theo GS Andrea Hussong, chuyên gia tâm lý học tại Đại học Bắc Carolina ở Chapel Hill (Mỹ), lòng biết ơn ở trẻ em liên quan đến nhiều thành tố, từ nhận biết điều tốt đẹp mình nhận được, hiểu lý do nhận được điều đó đến cảm nhận và thể hiện sự trân trọng.
Trong bài phỏng vấn đăng trên website Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) tháng 11/2023, bà nhấn mạnh rằng việc chỉ yêu cầu trẻ nói lời cảm ơn chưa đủ để hình thành lòng biết ơn sâu sắc. Điều quan trọng còn nằm ở khả năng trẻ suy nghĩ về sự quan tâm và thiện chí của người khác.
Góc nhìn này cho thấy không thể chỉ dựa vào tần suất nói lời cảm ơn hay khả năng diễn đạt trong một bài viết để đánh giá mức độ biết ơn của học sinh. Một em ít nói, ngại bày tỏ tình cảm có thể vẫn âm thầm quan tâm đến người khác. Ngược lại, một học sinh có khả năng diễn đạt tốt chưa chắc đã chuyển những lời nói ấy thành hành động cụ thể.
Vì sao trẻ nói cảm ơn nhưng chưa thực sự biết ơn?
Khoảng cách giữa lời nói và hành động trong việc thể hiện lòng biết ơn không chỉ xuất phát từ nhận thức của học sinh, mà còn chịu ảnh hưởng từ cách giáo dục của gia đình, nhà trường và những thay đổi trong môi trường sống.
Trong nhiều gia đình, vì mong muốn dành cho con những điều tốt đẹp nhất, cha mẹ không ngại vất vả, chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ, thậm chí làm thay cả những việc trẻ có thể tự thực hiện. Khi sự chăm sóc trở thành điều quá đỗi quen thuộc, trẻ dễ mặc nhiên đón nhận mà chưa nhận ra những nhọc nhằn, hy sinh phía sau. Đáng nói, không ít trẻ được dạy phải cảm ơn người ngoài khi nhận sự giúp đỡ, nhưng lại ít được nhắc đến việc trân trọng những quan tâm thầm lặng từ chính người thân trong gia đình.
Ở nhà trường, việc giáo dục lòng biết ơn đôi khi vẫn thiên về những bài học đạo đức, lời khuyên mang tính khuôn mẫu hoặc hoạt động tri ân theo dịp. Học sinh có thể thuộc lòng những điều nên làm, viết những bài văn xúc động về công lao cha mẹ, thầy cô, nhưng chưa thực sự thấu hiểu và chuyển hóa thành hành động trong cuộc sống. Khi cảm xúc được thể hiện theo những khuôn mẫu có sẵn, lòng biết ơn dễ dừng lại ở lời nói thay vì trở thành nhận thức tự thân.
Bên cạnh đó, sự khác biệt giữa các thế hệ cũng ảnh hưởng đến cách nhìn nhận lòng biết ơn. Người lớn thường đánh giá qua sự lễ phép, vâng lời, trong khi trẻ có thể bày tỏ tình cảm bằng những cách riêng. Vì vậy, không thể chỉ từ một lời cảm ơn chưa được nói ra mà vội kết luận trẻ vô tâm, thiếu sự trân trọng. Lòng biết ơn chân thành cũng không đồng nghĩa với việc phải luôn vâng lời hay mang tâm lý mắc nợ người đã giúp đỡ mình.
Sự phát triển của đời sống vật chất, công nghệ và mạng xã hội cũng góp phần làm thay đổi cách trẻ cảm nhận những giá trị xung quanh. Khi nhiều nhu cầu được đáp ứng nhanh chóng, công sức của những người tạo ra sự tiện nghi ấy dễ bị khuất lấp. Trong khi đó, việc thường xuyên tiếp xúc với những hình ảnh về thành tích, vật chất và lối sống trên mạng xã hội có thể khiến một số học sinh chú ý nhiều hơn đến những gì mình chưa có, thay vì trân trọng những điều đang hiện hữu.
Tuy nhiên, không thể quy kết sự đầy đủ về vật chất hay ảnh hưởng của công nghệ là nguyên nhân trực tiếp khiến trẻ thiếu lòng biết ơn.
Sâu xa hơn, đó còn là câu chuyện về trải nghiệm sống, khả năng thấu cảm và cách trẻ được tiếp nhận, nhận diện những giá trị của sự quan tâm, sẻ chia. Bởi lòng biết ơn không tự nhiên lớn lên từ những điều trẻ được nhận, mà còn từ khả năng nhận ra tình yêu thương và công sức của người khác đằng sau những điều tưởng chừng bình dị ấy.
Lòng biết ơn không chỉ là những dịp tri ân
Trong đời sống học đường, các hoạt động tri ân thường được tổ chức vào những dịp kỷ niệm, khi học sinh viết thư, làm thiệp, gửi lời chúc hay tham gia các chương trình bày tỏ tình cảm với thầy cô, cha mẹ. Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là những cảm xúc ấy có được duy trì trong cuộc sống thường ngày, hay chỉ dừng lại ở những lời nói đẹp và hoạt động mang tính thời điểm?
Nghiên cứu của Joseph Froh và cộng sự, công bố năm 2014 trên School Psychology Review, cho thấy việc giúp trẻ suy ngẫm về sự quan tâm, giúp đỡ mình nhận được có thể thúc đẩy những biểu hiện biết ơn. Một nghiên cứu khác đăng trên Developmental Psychology năm 2020 cũng ghi nhận lòng biết ơn có liên quan đến hành vi giúp đỡ, chia sẻ ở trẻ nhỏ, đặc biệt khi các em nhận thức được thiện chí của người khác.
Cũng theo GS Andrea Hussong, chuyên gia tâm lý học tại Đại học Bắc Carolina (Mỹ), trong cuộc phỏng vấn được Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) đăng tải, lòng biết ơn không thể hình thành sâu sắc chỉ bằng việc nhắc trẻ nói lời cảm ơn, mà còn gắn với khả năng tự nhận thức và suy ngẫm về những điều tốt đẹp mình nhận được.
Thực tế, một đứa trẻ chưa biết trân trọng những điều quen thuộc không hẳn vì ích kỷ hay vô tâm, mà đôi khi do thiếu trải nghiệm và khả năng thấu hiểu công sức của người khác. Bữa cơm gia đình, lớp học sạch sẽ hay sự chăm sóc tận tình của thầy cô có thể trở nên quá đỗi bình thường, khiến những hy sinh thầm lặng phía sau ít được chú ý.
Bởi vậy, giá trị của lòng biết ơn không nằm ở số lời cảm ơn hay những tấm thiệp được trao đi, mà còn thể hiện qua cách trẻ quan tâm đến cảm xúc của người khác, biết sẻ chia, giúp đỡ và trân trọng những điều bình dị quanh mình.
Một lời cảm ơn chỉ thực sự có ý nghĩa khi phía sau đó là sự thấu hiểu chân thành, và lòng biết ơn chỉ trở nên sâu sắc khi được thể hiện bằng những hành động tử tế mỗi ngày.