Đó không chỉ là tri thức, mà còn là cách sống và những giá trị nhân văn được gửi gắm vào tâm hồn người học.
Đọc Tưởng nhớ và ngẫm nghĩ, cuốn sách gồm 64 bài viết do thầy Hà Thúc Hoan công bố ở tuổi 83, tôi dừng lại khá lâu trước bài Thử phác họa chân dung nhà giáo. Từ trải nghiệm nhiều năm trong nghề, thầy đã trở về với những phẩm chất cần có của người thầy và hình dung chúng qua năm ngón tay trên một bàn tay: Học giả, tu sĩ, lực sĩ, nghệ sĩ và cảnh sát viên.
Cách ví von vừa hóm hỉnh vừa sâu sắc: Mỗi ngón tay mang chức năng riêng, cùng làm nên một bàn tay hoàn chỉnh. Người thầy cũng cần sự hài hòa giữa tri thức, nhân cách, sức khỏe, sáng tạo và kỷ cương.
Trước hết, người thầy phải là một học giả. Dạy môn nào, phải hiểu sâu môn ấy; giảng một điều cần có vốn tri thức rộng hơn điều đang giảng. Đặc biệt với những môn thuộc lĩnh vực nhân văn, kiến thức trong sách giáo khoa chỉ là điểm khởi đầu cho những khám phá lớn hơn về con người và cuộc sống.
Một bài thơ không chỉ có những biện pháp nghệ thuật; phía sau câu chữ còn là số phận, thời đại và những câu hỏi mà nhiều thế hệ vẫn tiếp tục ngẫm. Người thầy có tri thức sâu rộng sẽ giúp học trò nhìn thấy những cánh cửa mà các em chưa từng biết đến. Ngược lại, nếu người dạy chỉ quanh quẩn với những điều đã thuộc lòng, giờ học dễ trở thành quá trình truyền lại những kết luận có sẵn.
Học sinh có thể ghi nhớ và đạt điểm số, nhưng chưa chắc đã hình thành năng lực suy nghĩ độc lập. Bởi thế, quan niệm “Dạy là học suốt đời” không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là thái độ sống.
Chương trình thay đổi, tri thức không ngừng mở rộng, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm biến đổi cách con người tiếp cận thông tin. Người thầy càng không thể bằng lòng với vốn hiểu biết đã tích lũy từ những năm tháng đại học.
Học tập không đơn thuần là hoàn thành các lớp bồi dưỡng, mà còn là giữ được sự tò mò trí tuệ, biết đọc, biết đối thoại và sẵn sàng điều chỉnh những điều mình từng tin là đúng. Trong thời đại học sinh có thể tìm kiếm thông tin nhanh chóng, vai trò của người thầy không vì thế mà nhỏ đi.
Trái lại, thầy cô còn phải giúp các em phân biệt thông tin với tri thức, dữ kiện với sự thật, câu trả lời có sẵn với quá trình tìm kiếm câu trả lời. Muốn làm được điều ấy, người thầy trước hết phải là một người học nghiêm túc.
Nếu học giả là nền tảng trí tuệ thì hình ảnh tu sĩ nhắc người làm nghề giáo về sự tự rèn luyện và những giới hạn đạo đức cần giữ gìn. Thầy Hà Thúc Hoan đề nghị nhà giáo tránh năm cái bẫy: tài, sắc, danh, thực, thụy; có thể hiểu là tiền tài, sắc dục, danh vọng, ăn uống và ngủ nghỉ quá độ.
Điều thầy muốn nhấn mạnh không phải là người giáo viên phải từ bỏ những nhu cầu bình thường, mà là khả năng tự chủ. Khi ham muốn cá nhân lấn át trách nhiệm nghề nghiệp, người thầy rất dễ đánh mất những giá trị mình từng khuyên học trò gìn giữ. Phụ huynh gửi con đến trường không chỉ mong con học chữ, mà còn mong con được sống trong một môi trường an toàn, công bằng và từ tế.
Học sinh có thể chưa đủ trải nghiệm để nhận ra mọi điều đúng sai, nhưng rất nhạy cảm trước sự bất nhất giữa lời nói và hành động của người lớn. Một bài giảng về lòng trung thực sẽ khó thuyết phục nếu người dạy thiếu trung thực trong công việc. Đạo đức nhà giáo nằm trong những việc cụ thể: cách chấm bài, cách giải quyết một tình huống thiên vị, cách ứng xử với học sinh yếu hơn, cách từ chối một lợi ích không phù hợp.
Có những ranh giới không cần ai giám sát, bởi chúng được giữ gìn bằng lòng tự trọng và ý thức trách nhiệm. Kỷ luật với bản thân là để sống có trách nhiệm hơn với học trò, chứ không phải để đòi hỏi các em trở thành những con người hoàn hảo.
Phẩm chất thứ ba là lực sĩ. Người ngoài đôi khi nghĩ công việc của giáo viên chủ yếu là đứng lớp vài tiết mỗi ngày. Nhưng phía sau mỗi giờ dạy là quá trình chuẩn bị bài, đọc tài liệu, chấm bài, trao đổi với phụ huynh và giải quyết nhiều tình huống phát sinh.
Nghề giáo đòi hỏi sức bền thể chất lẫn sự dẻo dai về tinh thần. Theo thầy Hoan, nhà giáo cần luyện tập ít nhất một môn thể thao để có đủ sức khỏe gắn bó lâu dài với nghề. Lời khuyên ấy nhắc mỗi người rằng yêu nghề không có nghĩa là mặc nhiên chấp nhận kiệt sức.
Tận tụy cũng không đồng nghĩa với việc bỏ quên bản thân và gia đình. Chăm sóc sức khỏe, duy trì vận động, cân bằng công việc với đời sống chính là cách người thầy bảo vệ khả năng cống hiến của mình.
Tuy nhiên, chỉ có tri thức, sự tự chủ và sức bền, lớp học vẫn có thể trở thành một không gian khô cứng. Người thầy còn cần là một nghệ sĩ. Nhà văn Trần Thùy Mai, một học trò của thầy Hoan, từng nhớ lại những giờ giảng Văn của thầy bằng một hình ảnh đầy xúc động: “Dưới bóng râm của thời gian, tôi thơ thẩn tìm ánh mắt đậu trên tường, trên trần lớp của thầy Hoan tôi trong giờ giảng văn. Thầy không nhìn đứa nào cả nhưng thầy rót đều khắp vào tâm hồn mọi đứa những giọt mật ngọt ngào của tình yêu văn chương”.
Lời kể ấy gợi ra sức mạnh riêng của nghệ thuật sư phạm. Một người thầy giỏi không chỉ chuyển tải kiến thức mà còn biết làm cho kiến thức trở nên sống động, khơi dậy những rung động và mở ra những chân trời mới. Cùng một bài học, có người khiến học sinh chỉ mong tiếng trống kết thúc; có người khiến các em tiếp tục nghĩ về bài học khi đã rời lớp.
Dạy học vừa là khoa học vừa là nghệ thuật. Khoa học đòi hỏi sự chính xác và phương pháp; nghệ thuật cần sự tinh tế, linh hoạt và khả năng cảm nhận con người. Một lời nhận xét đúng lúc có thể giúp học sinh lấy lại niềm tin; một câu hỏi mở có thể khơi dậy tư duy; đôi khi, biết im lặng để lắng nghe còn có giá trị hơn một lời khuyên dài dòng.
Trong thời đại công nghệ, khi nhiều thao tác truyền đạt kiến thức có thể được hỗ trợ bằng máy móc, phẩm chất nghệ sĩ của người thầy càng đáng quý. Công nghệ có thể cung cấp dữ liệu, nhưng để nhận ra một học sinh đang chán nản, hiểu vì sao một em bỗng ít nói hay lựa chọn lời động viên không làm tổn thương lòng tự trọng của trẻ, người giáo viên vẫn cần sự thấu hiểu được bồi đắp từ trải nghiệm sống.
Ngón tay cuối cùng là cảnh sát viên. Hình ảnh này có thể gợi đến sự nghiêm khắc, nhưng lớp học không thể vận hành chỉ bằng cảm hứng và tình thương. Nó cần những nguyên tắc rõ ràng, sự công bằng và kỷ cương.
Trong những giờ giảng của thầy Hoan, học trò thường chăm chú lắng nghe đến mức thầy hiếm khi phải nhắc nhở trật tự. Khi bài học đủ sức cuốn hút và người dạy nhận được sự tôn trọng chân thành, kỷ luật không nhất thiết phải đến từ những mệnh lệnh liên tiếp.
Dẫu vậy, giáo viên vẫn cần thiết lập giới hạn và bảo vệ quyền học tập của tất cả học sinh. Kỷ luật có ý nghĩa giáo dục phải hướng đến sự trưởng thành, không nhằm thỏa mãn quyền lực của người lớn.
Một học sinh mắc lỗi cần được giúp đỡ để nhận ra sai lầm và chịu trách nhiệm, thay vì bị đóng khung trong một nhãn mác tiêu cực. Nghiêm khắc chỉ thực sự có giá trị khi đặt trên nền tảng của đối xử công bằng và tôn trọng học trò.
Năm phẩm chất ấy không phải thước đo để phán xét giáo viên, mà là lời nhắc mỗi người không ngừng tự hoàn thiện. Người thầy cần được tôn trọng, tạo điều kiện sáng tạo và bảo vệ trước những áp lực không cần thiết; đồng thời phải ý thức sâu sắc về trách nhiệm nghề nghiệp và lòng tự trọng.
Làm nghề giáo là hành trình học hỏi suốt đời, trong đó mỗi bài giảng, mỗi cách ứng xử đều góp phần làm nên nhân cách người thầy. Nhiều năm sau khi rời mái trường, học trò có thể quên những trang giáo án, nhưng vẫn nhớ người đã khơi dậy tình yêu tri thức, kiên nhẫn chờ mình tiến bộ, nghiêm khắc mà không làm mình tổn thương. Khi những điều tốt đẹp ấy còn theo học trò vào đời, người thầy vẫn đang tiếp tục công việc của mình, dù đã rời xa bục giảng.