Khoa học, công nghệ phát triển nhanh, thị trường lao động liên tục biến đổi và ranh giới giữa các ngành nghề ngày càng giao thoa đang đặt giáo dục đại học trước yêu cầu đổi mới chương trình đào tạo với tốc độ nhanh hơn chu kỳ điều chỉnh truyền thống.
Đây không phải lần đầu giáo dục đại học đứng trước yêu cầu đổi mới. Tuy nhiên, điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là tốc độ thay đổi rất nhanh, phạm vi tác động rộng hơn, trong khi yêu cầu đối với nguồn nhân lực ngày càng đa dạng. Một chương trình đào tạo được xây dựng cho nhu cầu của vài năm trước có thể đã bộc lộ khoảng cách với thực tiễn khi sinh viên tốt nghiệp. Vì vậy, cập nhật, đổi mới phải trở thành hoạt động thường xuyên, không thể chỉ diễn ra theo chu kỳ hành chính.
Tại Công văn số 7314/BGDĐT-GDĐH về thực hiện nhiệm vụ năm học 2026-2027, Bộ GD&ĐT xác định đổi mới, hiện đại hóa chương trình và phương thức đào tạo là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục đại học, cao đẳng sư phạm. Định hướng này bao gồm nhiều yêu cầu cụ thể: cập nhật theo chuẩn chương trình đào tạo và tiếp cận chuẩn mực quốc tế; ưu tiên các lĩnh vực công nghệ chiến lược; rà soát chuẩn đầu ra, tích hợp kiến thức, kỹ năng số, năng lực đổi mới sáng tạo và ứng dụng trí tuệ nhân tạo phù hợp với từng ngành, trình độ. Đặc biệt, các cơ sở đào tạo phải loại bỏ, tích hợp hoặc thay thế nội dung lạc hậu, đồng thời xác định học phần được cập nhật và minh chứng đánh giá năng lực mới của người học ngay trong năm học.
Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế, hợp tác doanh nghiệp và phát triển chương trình liên ngành, xuyên ngành, nhất là trong các lĩnh vực STEM và công nghệ cao. Doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp cần tham gia thực chất vào xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chuẩn đầu ra, thiết kế chương trình và tổ chức đào tạo.
Việc mời chuyên gia tham gia giảng dạy, đánh giá thực hành, thực tập, đồ án, khóa luận cũng là cách để tri thức trong giảng đường được kiểm chứng bằng yêu cầu nghề nghiệp.
Theo ý kiến chuyên gia, đổi mới hiệu quả không phải là phủ nhận tri thức cũ, mà là bảo vệ nền tảng bền vững, mạnh dạn loại bỏ các nội dung thao tác lặp lại có giá trị thấp, cập nhật công nghệ ứng dụng và chuyển đổi mô hình đánh giá từ tái hiện kiến thức sang giải quyết vấn đề có kiểm chứng.
Một chương trình đào tạo thành công trong kỷ nguyên mới phải được vận hành như một hệ thống có phản hồi liên tục: nhà trường giữ vững chuẩn mực học thuật, doanh nghiệp cung cấp tín hiệu thực tiễn, giảng viên thiết kế trải nghiệm, còn sinh viên chứng minh năng lực hành nghề thực chất qua các sản phẩm và lập luận độc lập.
Đổi mới chương trình phải đi cùng đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá. Nếu chuẩn đầu ra yêu cầu năng lực thực hành, sáng tạo nhưng việc kiểm tra vẫn chủ yếu đo khả năng ghi nhớ, tái hiện kiến thức thì sự chuyển đổi sẽ khó đạt hiệu quả. Các trường cần tăng cường học tập qua dự án, nghiên cứu, tình huống thực tế và trải nghiệm nghề nghiệp; đánh giá năng lực thông qua sản phẩm, quá trình giải quyết vấn đề và lập luận độc lập của sinh viên.
Tuy nhiên, mọi định hướng đổi mới chỉ có thể trở thành kết quả thực chất khi đội ngũ giảng viên đủ năng lực cập nhật tri thức, nhà trường có cơ chế quản trị linh hoạt và thường xuyên tiếp nhận phản hồi từ thực tiễn.
Suy cho cùng, mục tiêu của làm mới chương trình đại học không phải đào tạo người học chỉ đáp ứng một vị trí việc làm nhất thời, mà chuẩn bị cho họ năng lực phát triển trong một thế giới luôn biến động. Một chương trình có giá trị phải vừa bảo đảm nền tảng tri thức vững chắc, vừa mở ra khả năng tự học, thích ứng và sáng tạo. Đó cũng là thước đo quan trọng để giáo dục đại học khẳng định chất lượng và trách nhiệm trước yêu cầu phát triển đất nước.
