Kiểm tra là một trong những công cụ quan trọng để cơ quan quản lý Nhà nước nắm bắt tình hình thực hiện chính sách, pháp luật, kịp thời phát hiện những bất cập, chấn chỉnh sai phạm.
Trong lĩnh vực giáo dục, hoạt động này cần được tổ chức theo cách thức phù hợp với đặc thù của ngành bởi phạm vi rộng, đối tượng đa dạng, nhiều nội dung phức tạp như tuyển sinh, thi cử, cấp văn bằng chứng chỉ, bảo đảm chất lượng giáo dục, hoạt động liên kết đào tạo, tài chính giáo dục…
Về hành lang pháp lý, sau khi Luật Thanh tra số 84/2025/QH15 được Quốc hội thông qua, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 217/2025/NĐ-CP quy định về hoạt động kiểm tra chuyên ngành. Đây là cơ sở pháp lý thực hiện hoạt động kiểm tra chuyên ngành đối với các đơn vị thuộc Bộ và các địa phương.
Tuy nhiên, Nghị định số 217/2025/NĐ-CP chỉ quy định khung chung, chưa cụ thể hóa các nội dung, quy trình, phương thức kiểm tra phù hợp với đặc thù của lĩnh vực giáo dục. Nếu không có văn bản của Bộ GD&ĐT quy định chi tiết, sẽ khó bảo đảm việc kiểm tra được thực hiện thống nhất, hiệu quả, tránh chồng chéo, bỏ sót,... Thực tế, một số bộ quản lý ngành, lĩnh vực đã chủ động ban hành Thông tư quy định công tác kiểm tra nói chung, kiểm tra chuyên ngành nói riêng.
Bởi vậy, việc Bộ GD&ĐT xây dựng Thông tư quy định quy trình kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục là cần thiết nhằm kịp thời bù đắp khoảng trống pháp lý và tổ chức do không còn Thanh tra Bộ, Thanh tra Sở, tạo lập khuôn khổ pháp lý thống nhất cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành, bảo đảm tính công khai, minh bạch, đúng thẩm quyền, đúng trình tự.
Dự thảo Thông tư quy định quy trình kiểm tra chuyên ngành áp dụng chung đối với các lĩnh vực thuộc quản lý Nhà nước của Bộ GD&ĐT, gồm: Quy định chung và phân cấp thẩm quyền; xây dựng kế hoạch kiểm tra chuyên đề và quản lý hoạt động kiểm tra; quy trình đặc thù cho các kỳ thi, cuộc thi; theo dõi sau kiểm tra và chuẩn hóa hồ sơ kiểm tra.
Quy định này kỳ vọng tác động tích cực, toàn diện đối với công tác quản lý Nhà nước, hệ thống cơ sở giáo dục và các bên liên quan. Theo đó, tạo quy trình thống nhất, bài bản cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ Trung ương đến địa phương; phân cấp, phân quyền thẩm quyền rõ ràng giữa Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT, UBND các cấp và cơ quan chuyên môn cấp xã.
Cơ chế theo dõi, đôn đốc sau kiểm tra tại dự thảo giúp đảm bảo các kết luận, kiến nghị chấn chỉnh và quyết định xử phạt vi phạm được thực hiện nghiêm túc. Quy định bắt buộc gửi kế hoạch cho cơ quan Thanh tra cùng cấp giúp rà soát, loại bỏ nguy cơ trùng lặp giữa kiểm tra chuyên ngành với thanh tra, kiểm toán nhà nước hoặc kiểm tra giữa các ngành.
Dự thảo đề xuất hạn chế kiểm tra vào tháng 1, tháng 5 giúp nhà trường tập trung cho hoạt động chuyên môn, ôn tập và thi cử vào giai đoạn cao điểm cuối học kỳ/năm học. Yêu cầu thông báo trước thời gian, địa điểm ít nhất 5 ngày làm việc giúp cơ sở giáo dục chủ động chuẩn bị hồ sơ, tránh làm ảnh hưởng đến hoạt động giảng dạy bình thường
Dự thảo đồng thời thiết lập quy trình kiểm tra đặc thù đối với các kỳ thi lớn. Việc ưu tiên kiểm tra trực tuyến, từ xa dựa trên dữ liệu điện tử khai thác tối đa hệ thống cơ sở dữ liệu ngành, giúp tiết kiệm chi phí đi lại, thời gian và nguồn lực cho cả đoàn kiểm tra và đối tượng kiểm tra.
Như vậy, hoạt động kiểm tra không chỉ nhằm phát hiện vi phạm để xử lý mà còn hướng dẫn, giúp cơ sở giáo dục kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đồng thời phát hiện hạn chế về chính sách để kiến nghị điều chỉnh phù hợp; từ đó vừa giữ vững kỷ cương, vừa góp phần nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục.
