>>> Đừng vội lấp đầy mọi kỳ vọng nếu muốn con trưởng thành
>>> Giúp con vượt qua thất bại: Trưởng thành từ những 'khoảng thiếu'
Khi con gặp khó khăn, cha mẹ thường có xu hướng muốn can thiệp, tháo bỏ trở ngại và giúp con tránh cảm giác thất vọng. Nhưng trong những tình huống không quá nghiêm trọng, sự bảo vệ ấy đôi khi lại lấy đi những trải nghiệm cần thiết để trẻ học cách tự giải quyết vấn đề.
Thay vì ngăn mọi bất trắc, nên giúp trẻ biết cách thất bại trong những giới hạn an toàn, rút kinh nghiệm trên con đường phía trước.
Thất bại không hoàn toàn là điều đáng sợ
Theo Amy Edmondson - Giáo sư Novartis về Lãnh đạo và Quản lý tại Trường Kinh doanh Harvard, vấn đề không phải là cha mẹ nên bảo vệ hay buông tay hoàn toàn, mà là nhận diện loại thất bại nào trẻ cần được trải qua và loại rủi ro nào cần được ngăn chặn. Bởi không phải mọi thất bại đều giống nhau.
Trong nghiên cứu của mình, Edmondson chia thất bại thành ba loại: Cơ bản, phức tạp và thông minh. Thất bại cơ bản thường xuất phát từ một sai sót đơn giản và có thể phòng tránh, như không chú ý khi làm theo một công thức. Với trẻ, những lỗi như vậy vẫn là một phần tự nhiên của quá trình học kỹ năng mới. Điều quan trọng là sau mỗi lần mắc lỗi, trẻ biết nhìn lại để cải thiện.
Thất bại phức tạp xảy ra khi nhiều yếu tố tưởng như nhỏ nhặt kết hợp với nhau và dẫn đến một kết quả không mong muốn. Chẳng hạn, một người quên sạc điện thoại, gặp tắc đường vì một chiếc xe tải bị lật, không thể liên lạc với người thân và cuối cùng đến muộn để đón con.
Những tình huống như vậy có thể được hạn chế bằng sự cẩn trọng nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn trong một thế giới ngày càng phức tạp. Khi đó, điều cần làm là rút kinh nghiệm và tiếp tục tiến lên.
Khác với hai dạng trên, thất bại thông minh có thể mang lại giá trị học hỏi rõ rệt. Đây là những thất bại xảy ra khi con người thử một điều mới, theo đuổi một mục tiêu có ý nghĩa nhưng chưa chắc đạt kết quả ngay lần đầu. Đây mới là những thất bại cha mẹ nên tạo điều kiện để trẻ trải qua.
Một lần thử vai không thành công, bị từ chối khi tham gia đội bóng rổ, không đạt được điều mong muốn trong một cuộc thi hay bị từ chối khi chủ động làm quen với bạn mới đều có thể khiến trẻ thất vọng. Nhưng những trải nghiệm ấy cũng cho trẻ cơ hội học cách đối diện với cảm giác không thành công, điều chỉnh cách làm và thử lại.
Theo Edmondson, những người thành công cũng không phải là những người luôn đúng ngay từ đầu. Họ từng bỏ lỡ những cú đánh quan trọng, bị từ chối hoặc thất bại trong các thử nghiệm. Thành công đến từ việc thử, thất bại, học hỏi, cải thiện rồi tiếp tục thử lại. Vì thế, một tuổi thơ không có thất bại chưa chắc đã là sự chuẩn bị tốt cho một cuộc sống luôn có những điều nằm ngoài dự đoán.
Điều khó nhất đôi khi lại nằm ở phía cha mẹ. Nhìn con thất vọng, cha mẹ dễ muốn lập tức sửa chữa mọi chuyện để con vui trở lại. Nhưng nếu mọi khó khăn đều được giải quyết thay, trẻ sẽ ít có cơ hội trải nghiệm cảm giác thất bại và tự tìm cách vượt qua. Cha mẹ cần học cách chịu đựng sự khó chịu trước mắt để con có thể nhận được bài học lâu dài.
Để con tự thử, tự sai và trưởng thành
Một trong những cách giúp trẻ đối diện với thất bại là thay đổi cách cha mẹ nhìn nhận kết quả. Nhà tâm lý học Carol Dweck (Mỹ) gọi đó là “tư duy phát triển” (growth mindset) - tập trung vào quá trình học hỏi, nỗ lực và tiến bộ thay vì chỉ chú ý đến việc trẻ có thành công hay không.
Giáo sư Edmondson kể về con trai nhỏ Nick khi cậu khoảng 8 tuổi và đang học trượt tuyết. Sau một đoạn trượt ngắn, Nick hỏi mẹ: “Con làm thế nào?”. Bà trả lời: “Con làm rất tốt!”. Nhưng Nick không vui như bà nghĩ. Cậu muốn mẹ chỉ ra mình đã làm sai ở đâu để có thể tiến bộ.
Câu hỏi ấy khiến Edmondson nhận ra rằng lời khen về kết quả không phải lúc nào cũng là điều trẻ cần. Thay vì chỉ nói “Con làm tốt lắm!”, cha mẹ có thể nhận xét cụ thể về quá trình: trẻ đã kiểm soát tốc độ ra sao, điều gì đã làm tốt và cần thay đổi ở đâu. Bên cạnh đó, những lời như “Con đã nỗ lực rất nhiều” hay “Con đã tiến bộ” giúp trẻ tập trung vào sự cải thiện thay vì cảm giác phải luôn làm đúng.
Điều này đặc biệt quan trọng khi trẻ đứng trước những lựa chọn có khả năng thất bại. Nếu luôn được khen vì kết quả, trẻ có thể trở nên ngại thử những điều mới vì sợ không đạt kỳ vọng. Ngược lại, khi được khuyến khích chú ý đến quá trình, trẻ có thêm động lực bước ra khỏi vùng an toàn.
Một thất bại thông minh thậm chí có thể mở ra một hướng đi mới. Khi đó, thất bại chỉ giúp một người tiến thêm một bước nhỏ trên hành trình hướng tới mục tiêu cuối cùng. Điểm chung là người đó đang thử sức với một điều có ý nghĩa và chấp nhận khả năng kết quả không như mong muốn.
Tuy nhiên, “để trẻ thất bại” không có nghĩa là mặc kệ trẻ trước mọi rủi ro. Những thất bại có giá trị học hỏi cần diễn ra trong một phạm vi phù hợp, sau khi đã cân nhắc những điều đã biết và chưa biết. Edmondson nhấn mạnh rằng mức độ rủi ro cần được giữ ở mức hợp lý, tránh những tổn thất quá lớn về tài chính, danh tiếng hoặc an toàn.
Vì vậy, trước khi can thiệp, cha mẹ có thể tự hỏi: “Rủi ro ở đây là gì? Nếu thất bại, đó sẽ là loại thất bại nào?”. Câu hỏi đơn giản này giúp cha mẹ phân biệt giữa một trải nghiệm trẻ có thể tự mình học hỏi và một tình huống thực sự cần sự bảo vệ của người lớn.
Trong những trường hợp an toàn, hãy để trẻ thử. Nếu không thành công, hãy giúp trẻ nhìn lại điều đã xảy ra thay vì lập tức giải quyết vấn đề thay con. Cha mẹ có thể đồng hành, đặt câu hỏi, gợi ý và hỗ trợ trẻ cân nhắc những lựa chọn tiếp theo, nhưng không nhất thiết phải mở sẵn con đường để trẻ không bao giờ vấp ngã.
Mục tiêu cuối cùng không phải là để trẻ thất bại càng nhiều càng tốt, mà là giúp trẻ biết cách đối diện với thất bại. Một đứa trẻ được phép thử sức, mắc sai lầm trong giới hạn an toàn, rút kinh nghiệm và thử lại sẽ có thêm cơ hội hình thành khả năng tự quyết định và thích nghi.
