Bài 1: Đánh thức tiềm năng du lịch từ miền đất di sản thiên nhiên
Sở hữu hơn 60 hang động, cảnh quan nguyên sơ cùng bản sắc văn hóa đặc sắc... và Làng du lịch tốt nhất thế giới Tân Hóa, Kim Phú đứng trước cơ hội phát triển du lịch bền vững.
Cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ
Nằm ở phía Tây tỉnh Quảng Trị, Kim Phú có lợi thế về cảnh quan, hang động và văn hóa đặc trưng. Làng du lịch Tân Hóa trên vùng đất được xem là “rốn lũ” được UN Tourism (Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc) công nhận là một trong những Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2023.
Đến nay, Tân Hóa là 1 trong 5 làng của Việt Nam có danh hiệu này, mở ra cơ hội và yêu cầu khai thác tài nguyên, tạo sinh kế lâu dài cho người dân địa phương.
Kim Phú được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Tân Hóa, Thượng Hóa, Trung Hóa và Minh Hóa (thuộc huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình trước đây). Địa phương có diện tích rộng hơn 550km², cách Phong Nha khoảng 50km và Đồng Hới khoảng 90km. Địa hình có núi đá vôi, sông suối, hồ nước, thung lũng và rừng nguyên sơ.
Kim Phú có trên 60 hang động, phần lớn chưa khai thác du lịch. Nổi bật là hệ thống hang Tú Làn với hơn 25 hang đã được khảo sát, nơi du khách có thể lội sông, bơi qua dòng sông ngầm để khám phá thiên nhiên, như hang Chuột, hang Hung Ton…
Hang Rục Mòn dài khoảng 2,9km, vòm cao hơn 50m; hang Tam Giới (Phú Nhiêu 4) dài hơn 2km, có đoạn hang khô, hồ nước lạnh và suối ấm chảy ngang lòng hang. Hang Mò Rọo nằm giữa rừng, có cảnh quan đẹp nhưng chưa khai thác. Đoàn thám hiểm hang động Anh do ông Howard Limbert dẫn đầu đã nhiều lần khảo sát, đo vẽ các hang ở đây.
Kim Phú có hồ Yên Phú, sông Rào Nan, núi đá vôi, làng đá mọc với cây đa cổ hàng trăm tuổi, thung lũng Hung Trâu và vườn nho Trung Hóa. Mùa thu, thung lũng biến thành hồ lớn.
Cảnh quan Kim Phú nhiều lần được chọn làm bối cảnh điện ảnh. Năm 2016, phim Hollywood Kong: Skull Island ghi hình tại hang Chuột và hồ Yên Phú. Người bất tử (2018), Truyền thuyết về Quán Tiên (2019) cũng quay tại khu vực này.
Năm 2025, phim Bollywood SILAA ghi hình tại Tú Làn và làng Tân Hóa; năm 2026, Thám tử Kiên 2 chọn Tú Làn, làng đá mọc, Làng du lịch Tân Hóa và hang Rục Mòn.
Tháng 6/2026, UBND tỉnh Quảng Trị công nhận Khu du lịch Kim Phú, xã Kim Phú là Khu du lịch cấp tỉnh, tạo động lực mới cho phát triển du lịch địa phương.
Khu du lịch có diện tích khoảng 329km². Theo thông tin địa phương, du khách, kể cả khách nước ngoài, không cần xin cấp phép vào khu vực biên giới khi tham quan trong phạm vi khu du lịch.
Phát huy bản sắc văn hóa bản địa
Văn hóa và con người làm nên chiều sâu trải nghiệm cho du khách. Phần lớn cư dân Kim Phú sinh sống ở khắp các địa bàn, có đồng bào dân tộc Chứt (người Rục) ở bản Yên Hợp. Lịch sử cư trú và đời sống cộng đồng là chất liệu văn hóa có thể giới thiệu trong hoạt động du lịch.
Ẩm thực địa phương gắn với sản vật tự nhiên, gồm pồi (cơm bồi), ốc đực, ốc lèn, rau tớn, lá bún nấu trứng kiến, lóng (canh chuối rừng), mắm thính, rượu đoác và bột nhúc của người Rục. Những món ăn có thể tạo dấu ấn nếu được giới thiệu cùng câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến.
Tân Hóa từng được biết đến là vùng “rốn lũ”, thường xuyên ngập lụt, ảnh hưởng tài sản và sinh hoạt. Từ thực tế ấy, người dân sáng tạo bè phao, sau phát triển thành nhà nổi để ứng phó khi nước dâng.
Hiện địa phương có hơn 620 nhà phao nổi. Những ngôi nhà này vừa giúp thích ứng với thiên tai, vừa tạo nét riêng và có thể trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm.
Công ty Oxalis đồng hành phát triển mô hình Rural Homestay trên cơ sở nhà nổi chống lũ. Homestay có thể nổi lên theo mực nước, giúp duy trì lưu trú cả mùa mưa lẫn mùa nắng và đem lại trải nghiệm khác biệt.
Ông Trần Xuân Thông, người dân thôn Tân Hóa cho biết, trước đây khu vực dân cư thường xuyên ngập lụt. Sau khi được Oxalis hỗ trợ làm homestay, gia đình có điều kiện đón khách, trong đó có khách nước ngoài.
Theo ông Thông, giá thuê mỗi phòng khoảng 600.000-700.000 đồng/đêm. Khách thường đông vào tháng 3 và tháng 4; mang lại nguồn thu cho gia đình ông khoảng 6,5 triệu đồng/tháng.
Ông Hoàng Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú cho biết, địa phương phối hợp với Oxalis và các hộ dân ở khu vực Tân Hóa vận động người dân phát triển sản xuất, thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển nhà nổi thành homestay đón khách. Xã kỳ vọng mô hình du lịch cộng đồng này góp phần phát triển kinh tế hộ gia đình.
Khai thác tiềm năng, tạo động lực phát triển du lịch
Kim Phú có homestay nhà phao, homestay tại nhà dân và Tú Làn Lodge với khoảng 30 phòng. Tour hang Tú Làn do Oxalis tổ chức, tour hang Rục Mòn của Greenland Adventures tạo thêm lựa chọn cho du khách trải nghiệm, lưu trú.
Tuy vậy, du lịch vẫn chưa khai thác tương xứng nguồn tài nguyên; phần lớn hơn 60 hang động chưa được khai thác, nhiều cảnh quan và điểm đến văn hóa chưa kết nối thành hành trình.
Đèo Đá Đẽo và ngầm Khe Rinh trên Đường Trường Sơn thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh; đình Kim Bảng và hang Lèn Cây Quýt là di tích cấp tỉnh. Đây là những “địa chỉ đỏ” có thể kết nối với hang động, cảnh quan, ẩm thực và lưu trú để làm phong phú hành trình.
Bài toán đưa ra không phải đưa tất cả tài nguyên vào khai thác, mà lựa chọn điểm đến đủ điều kiện, xây dựng sản phẩm phù hợp và bảo tồn. Mặt khác, hệ thống hang động cần được khảo sát, đánh giá an toàn; giá trị văn hóa cần sự tham gia, đồng thuận của cộng đồng. Kết nối điểm đến và khuyến khích người dân cung cấp dịch vụ sẽ mở rộng trải nghiệm, tạo sinh kế.
Ông Hoàng Thanh Bình cho biết, sau khi Khu du lịch Kim Phú được công nhận là khu du lịch cấp tỉnh, địa phương xem đây vừa là cơ hội phát triển vừa là trách nhiệm.
Theo ông Hoàng Thanh Bình, xã vận động người dân phát triển kinh tế hộ, thích ứng biến đổi khí hậu và tham gia làm du lịch. Trong tương lai gần, Kim Phú chắc chắn sẽ có nhiều cái đổi thay, đặc biệt là khi du lịch được xem là một trong những mục tiêu mũi nhọn của xã. Bên cạnh đó, có sự đồng hành với tỉnh Quảng Trị trong việc phát triển du lịch bền vững trong tương lai.
Từ vùng đất chịu ảnh hưởng mưa lũ đến Làng du lịch tốt nhất thế giới, Kim Phú đang đứng trước nhiều cơ hội để bứt phá phát triển du lịch, biến danh hiệu thành sản phẩm, tiềm năng thành sinh kế và du lịch thành yếu tố phát triển bền vững.
(Còn nữa).