Thay đổi từ những thói quen nhỏ
“Con cứ ngoan, nghe lời người lớn là được”. Đó là câu nói quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tâm lý, trong bối cảnh trẻ em phải đối mặt với nhiều nguy cơ từ xâm hại, bạo lực học đường hay áp lực đồng trang lứa, việc chỉ dạy trẻ vâng lời thôi là chưa đủ. Điều trẻ cần được học thêm là biết nhận diện giới hạn của bản thân và đủ tự tin để từ chối khi cảm thấy không an toàn.
PGS.TS Lâm Minh Châu, giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng nhiều phụ huynh đang hiểu chưa đúng về khái niệm “biết nói không”. Theo ông, không ít người lo ngại nếu khuyến khích trẻ từ chối, các em sẽ trở nên bướng bỉnh, cãi lời hoặc thiếu tôn trọng người lớn. Thực tế, đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
“Một đứa trẻ biết nói “Không” không đồng nghĩa với một đứa trẻ hư. Điều quan trọng là trẻ hiểu khi nào cần từ chối và biết cách thể hiện sự từ chối một cách lịch sự, rõ ràng. Đó là kỹ năng tự bảo vệ, chứ không phải hành vi chống đối”, ông nói.
Theo chuyên gia, muốn trẻ biết bảo vệ mình thì trước hết cha mẹ phải thay đổi cách ứng xử trong chính gia đình. Nhiều phụ huynh vẫn có thói quen ép con ôm hôn người thân, nhận quà từ người lạ hoặc làm theo yêu cầu của người lớn dù trẻ tỏ ra miễn cưỡng. Mỗi lần như vậy, thông điệp trẻ nhận được là cảm xúc và mong muốn của mình không quan trọng bằng việc làm hài lòng người khác.
“Nếu con nói “Con không muốn ôm bác” mà ngay lập tức bị quát “Không được hỗn”, trẻ sẽ học rằng cảm giác khó chịu của mình không đáng được lắng nghe. Sau này, khi gặp một tình huống nguy hiểm hơn, trẻ cũng có xu hướng im lặng vì nghĩ mình không có quyền từ chối”, vị chuyên gia phân tích.
Không chỉ tôn trọng cảm xúc của con, cha mẹ cũng cần tạo cơ hội để trẻ luyện tập kỹ năng từ chối ngay trong những tình huống đời thường.
PGS.TS Lâm Minh Châu cũng cho rằng nhiều gia đình chỉ dặn con “đừng đi theo người lạ”, “không nhận quà của người lạ” nhưng rất ít khi hướng dẫn trẻ phải phản ứng như thế nào nếu tình huống đó thực sự xảy ra.
“Kỹ năng sống không thể chỉ học bằng lời dặn. Trẻ cần được thực hành. Cha mẹ có thể đóng vai, tạo các tình huống giả định để con tập nói: “Con không muốn”, “Con phải hỏi bố mẹ trước”, hoặc “Xin lỗi, con không thể”. Khi được luyện tập nhiều lần, phản xạ của trẻ sẽ tự nhiên hơn khi gặp tình huống thật”, ông chia sẻ.
Để trẻ được thực hành quyền từ chối
Theo các chuyên gia, việc dạy trẻ từ chối cũng cần phù hợp với từng độ tuổi. Với trẻ nhỏ, mục tiêu là giúp các em nhận biết đâu là vùng riêng tư trên cơ thể, ai được phép chạm vào và ai không. Khi lớn hơn, trẻ cần được trang bị thêm kỹ năng từ chối lời rủ rê sử dụng chất kích thích, bạo lực học đường, các thử thách nguy hiểm trên mạng xã hội hay những lời đề nghị khiến bản thân cảm thấy bất an.
Bên cạnh gia đình, nhà trường cũng được xem là môi trường quan trọng giúp hình thành kỹ năng này. Theo cô Nguyễn Thu Hằng, giáo viên một trường tiểu học tại Hà Nội, thay vì chỉ yêu cầu học sinh ngoan ngoãn và nghe lời, giáo viên nên khuyến khích các em bày tỏ suy nghĩ, đặt câu hỏi và nói lên cảm xúc của mình.
“Trong các giờ kỹ năng sống, chúng tôi thường tổ chức hoạt động đóng vai để học sinh xử lý các tình huống như bị người lạ cho quà, bị bạn ép làm điều sai hay bị người khác động chạm cơ thể. Khi được thực hành nhiều lần, các em sẽ tự tin hơn rất nhiều”, cô Hằng cho biết.
Cô cũng cho biết thêm, thay vì chỉ dạy trẻ “ngoan và nghe lời”, nhiều quốc gia đã chuyển sang giáo dục về “body autonomy” (quyền tự chủ với cơ thể) và “consent” (sự đồng thuận) ngay từ bậc mầm non. Trẻ được khuyến khích nói “không” khi cảm thấy không an toàn, kể cả với người quen hay người thân, đồng thời được thực hành các tình huống từ chối thông qua trò chơi, đóng vai và các giờ học kỹ năng sống.
Theo các chuyên gia, xây dựng kỹ năng nói “không” không phải để trẻ trở nên cứng đầu, mà để các em hiểu rằng mình có quyền được bảo vệ. Một đứa trẻ lễ phép vẫn có thể lịch sự từ chối một cái ôm khiến mình không thoải mái. Một học sinh ngoan vẫn có thể nói không với lời rủ rê hút thuốc hay tham gia bạo lực. Và một đứa trẻ biết tôn trọng người khác cũng cần được người lớn tôn trọng cảm xúc của chính mình.
“Muốn trẻ đủ dũng khí nói ‘không’ với người ngoài, trước hết các em phải được phép nói 'không' với cha mẹ trong những điều liên quan đến cảm xúc, cơ thể và sự an toàn của bản thân. Đó là nền tảng của mọi kỹ năng tự vệ”, PGS.TS Lâm Minh Châu nhấn mạnh.
