>>> Giúp con vượt qua thất bại: Trưởng thành từ những 'khoảng thiếu'
Những giới hạn vừa sức, khoảng thời gian chờ đợi hay một lần thất bại có thể trở thành cơ hội để trẻ học cách thích nghi với thực tế.
Đừng vội lấp đầy mọi kỳ vọng
“Cho trẻ thiếu một chút” dễ bị hiểu thành cố tình tạo ra khó khăn để trẻ rèn tính chịu đựng. Đây là cách hiểu cần tránh.
PGS.TS Lâm Minh Châu cho rằng, điều quan trọng là phân biệt thiếu thốn với giới hạn. “Trẻ cần được bảo đảm những nhu cầu cơ bản về ăn uống, sức khỏe, an toàn, tình cảm và giáo dục. Việc không đáp ứng mọi mong muốn của trẻ lại là câu chuyện khác. Không phải thứ gì trẻ muốn cũng cần được có ngay”, chuyên gia phân tích.
Chẳng hạn, một chiếc điện thoại vẫn sử dụng tốt không nhất thiết phải đổi chỉ vì bạn bè đã có máy mới. Một món đồ chơi có thể được để dành đến dịp sinh nhật. Một chuyến đi có thể phải chờ đến kỳ nghỉ. Những điều này không làm trẻ thiếu thốn, mà giúp trẻ hiểu rằng mong muốn và khả năng đáp ứng luôn có một khoảng cách.
Theo PGS.TS Lâm Minh Châu, chính việc trải nghiệm khoảng cách đó giúp trẻ từng bước hình thành khả năng chờ đợi và điều chỉnh kỳ vọng. Một trong những “khoảng thiếu” đáng giá nhất là việc trẻ không đạt được điều mình mong muốn.
Trong học tập, đó có thể là một bài kiểm tra điểm thấp, một cuộc thi không có giải hoặc việc không được chọn vào đội tuyển. Trong quan hệ bạn bè, đó có thể là lần trẻ không được chọn vào nhóm chơi hay xảy ra bất đồng với bạn.
“Trẻ phải học cách chấp nhận rằng không phải lúc nào mình cũng được điểm cao, được chọn hay chiến thắng. Nếu mỗi lần con thất vọng, người lớn lập tức tìm cách bù đắp thì trẻ có thể ít có cơ hội học cách xử lý cảm xúc đó”, chuyên gia nhận xét.
Điều này không đồng nghĩa cha mẹ phải đứng ngoài khi con thất bại. Vấn đề là không biến mọi thất bại thành một sự cố cần lập tức khắc phục. Chuyên gia tâm lý cho rằng trẻ cần có cơ hội trải qua một chuỗi cảm xúc tự nhiên: mong muốn, thất vọng, buồn bã, suy nghĩ và dần chấp nhận. Đây là quá trình quan trọng để hình thành khả năng thích nghi.
“Cha mẹ có thể ở bên cạnh khi con buồn, nhưng không nhất thiết phải tìm một thứ khác để con vui ngay lập tức”, chuyên gia nói.
Giúp trẻ học cách kiên nhẫn
Trong đời sống hiện đại, nhiều thứ đến với trẻ rất nhanh. Đồ chơi có thể đặt trực tuyến, đồ ăn được giao tận nhà, nội dung giải trí luôn sẵn có. Điều này khiến việc chờ đợi - vốn từng là trải nghiệm quen thuộc của tuổi thơ - ngày càng ít xuất hiện.
Vì vậy, một số gia đình bắt đầu chủ động tạo ra những khoảng chờ phù hợp. Chị Mai Thị Thu Trang (có con học THCS) cho biết, gia đình không mua ngay mọi món đồ con yêu cầu. “Có những món con rất thích nhưng tôi bảo nếu vẫn muốn thì có thể để dành tiền hoặc chờ đến dịp phù hợp. Ban đầu con không vui, nhưng sau đó tôi quan sát thấy, vì không được mua vô tội vạ, nên con suy nghĩ kỹ hơn trước khi xin mua 1 món đồ nào đó”, chị kể.
Điều chị nhận thấy không nằm ở số tiền tiết kiệm được mà ở việc con bắt đầu biết cân nhắc: mình thực sự cần hay chỉ thích nhất thời?
Các chuyên gia nhìn nhận, khả năng trì hoãn sự thỏa mãn có liên quan đến năng lực tự điều chỉnh. Tuy nhiên, đây không phải phẩm chất chỉ hình thành nhờ việc “bắt trẻ chờ”. Môi trường gia đình ổn định, sự tin tưởng và cách người lớn đồng hành cũng đóng vai trò quan trọng.
Một “khoảng thiếu” khác có thể đến từ việc cha mẹ không đưa cho con tất cả các lựa chọn. Thay vì đăng ký mọi lớp học mà trẻ thích, gia đình có thể cùng con cân nhắc và lựa chọn. Thay vì mua tất cả những món đồ trong danh sách mong muốn, trẻ có thể phải quyết định món nào quan trọng hơn.
Theo các chuyên gia, đây là cách để trẻ làm quen với khái niệm đánh đổi. “Trong cuộc sống, lựa chọn một thứ thường đồng nghĩa với việc bỏ qua một thứ khác. Trẻ càng sớm được trải nghiệm điều này trong những vấn đề phù hợp với lứa tuổi, càng có cơ hội hiểu rằng quyết định nào cũng đi kèm trách nhiệm”, chuyên gia cho biết.
Ở nhiều quốc gia, việc để trẻ tham gia những công việc đời thường phù hợp với lứa tuổi được xem là một phần của giáo dục tự lập.
Tại Nhật Bản, học sinh thường tham gia vệ sinh lớp học và những công việc chung của trường. Những nhiệm vụ này không nhằm tạo ra sự thiếu thốn mà giúp trẻ trải nghiệm trách nhiệm, sự bất tiện và cảm giác mình là một thành viên có vai trò trong tập thể.
Tại một số hệ thống giáo dục châu Âu, vui chơi tự do ngoài trời cũng được coi trọng, tạo điều kiện để trẻ tự tổ chức hoạt động, thương lượng với bạn bè và giải quyết những vấn đề nhỏ mà không phải lúc nào cũng có người lớn đứng bên cạnh.
Điểm chung của những cách tiếp cận này là không tìm cách loại bỏ mọi khó khăn khỏi tuổi thơ. Trẻ vẫn cần một môi trường an toàn, nhưng trong môi trường ấy, các em có thể được phép thử, sai và tự điều chỉnh.
Không có một công thức áp dụng cho mọi trẻ. Một tình huống có thể là trải nghiệm phù hợp với trẻ lớn nhưng lại quá sức với trẻ nhỏ. Những rủi ro liên quan đến an toàn, sức khỏe, bạo lực hay xâm hại rõ ràng cần sự can thiệp của người lớn.
Ngược lại, những việc như chờ đợi, thất bại trong một cuộc thi, không được mua món đồ mong muốn hay bất đồng nhỏ với bạn bè có thể là những trải nghiệm trẻ cần học cách đối diện.
“Trao cơ hội cho trẻ không có nghĩa là bỏ mặc. Cha mẹ vẫn cần quan sát và sẵn sàng hỗ trợ khi vấn đề vượt quá khả năng của con. Điều quan trọng là không biến sự hỗ trợ thành việc loại bỏ mọi khó khăn trước mặt trẻ”, chuyên gia Lâm Minh Châu nhấn mạnh.
