Trọng dụng nhân tài: Tạo đột phá từ tư duy đến thể chế

GD&TĐ - GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ - Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực cho rằng, Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản công tác nhân tài:

Sinh viên Trường Đại học Thủy lợi. Ảnh: NTCC
Sinh viên Trường Đại học Thủy lợi. Ảnh: NTCC

Từ phát hiện, tuyển chọn đến trao trọng trách, bảo vệ và phát huy năng lực, để người tài thực sự trở thành trụ cột trí tuệ trong phát triển đất nước.

Đổi mới tư duy, trao trọng trách cho nhân tài

- Theo Giáo sư, Kết luận số 105-KL/TW về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn có ý nghĩa như thế nào đối với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước hiện nay?

- Theo tôi, ý nghĩa quan trọng nhất của Kết luận 105-KL/TW (ban hành ngày 15/10/2026) là đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy về nhân tài: Không chỉ xem nhân tài là nguồn nhân lực chất lượng cao, mà phải xác định nhân tài là động lực then chốt tạo đột phá, trụ cột trí tuệ trong các lĩnh vực mũi nhọn và trong hệ thống lãnh đạo, quản trị quốc gia.

Tư duy mới của Kết luận 105-KL/TW cũng khẳng định mạnh mẽ sự kế thừa và phát huy lịch sử truyền thống văn hóa dân tộc trong trọng dụng nhân tài, luôn xem trọng triết lý: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” và vai trò đặc biệt quan trọng của người tài đối với sự hưng thịnh đất nước.

Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc - tư tưởng ấy cần được nâng tầm lên thành một chiến lược phát triển quốc gia dựa trên tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng thể chế và quản trị công tác nhân tài. Do vậy, cần nhận thức rõ ba chuyển đổi mang tính chiến lược của Kết luận 105-KL/TW:

Thứ nhất, chuyển biến từ thu hút nhân tài sang trao trọng trách cho nhân tài. Một người có tài năng xuất sắc nhưng không được giao nhiệm vụ tương xứng, không có quyền chủ động hành động, không có nguồn lực và môi trường để sáng tạo thì chính sách thu hút khó tạo ra giá trị thực chất. Nhân tài phải trực tiếp dẫn dắt những chương trình, dự án chiến lược trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, y học tiên tiến, năng lượng sạch, giáo dục và chuyển đổi số.

Thứ hai, chuyển hóa việc sử dụng nhân tài trong chuyên môn sang phát huy nhân tài trong hoạch định và quản trị phát triển. Kết luận 105-KL/TW đặc biệt nhấn mạnh rằng, nhân tài không chỉ cần có mặt trong các trường đại học, viện nghiên cứu, bệnh viện hay doanh nghiệp, mà còn phải được tham gia thực chất vào đội ngũ cán bộ chiến lược, các cơ quan tư vấn, hoạch định chính sách và hệ thống lãnh đạo, quản lý các cấp, trên cơ sở đáp ứng tiêu chuẩn về phẩm chất, năng lực và quy định pháp luật, quy định của Đảng.

Thật vậy, một đất nước muốn đột phá về khoa học công nghệ phải có những nhà khoa học xuất sắc; nhưng muốn chuyển hóa những thành tựu ấy thành sức mạnh phát triển quốc gia, phải có những nhà lãnh đạo, nhà quản trị và nhà hoạch định chính sách đủ tầm nhìn, bản lĩnh và năng lực tổ chức thực hiện.

Thứ ba, chuyển đổi từ phát triển những cá nhân xuất sắc sang kiến tạo một hệ sinh thái nhân tài quốc gia. Nhân tài phải được phát hiện, nuôi dưỡng, trọng dụng, bảo vệ và có trách nhiệm đào tạo những thế hệ kế cận. Đây cũng là tư tưởng cốt lõi trong mô hình phát triển tháp nhân tài vạn hoa: Từ một tài năng được phát hiện và phát triển có thể hình thành nhiều tài năng mới; từ những cá nhân xuất sắc hình thành những tập thể xuất sắc, tạo nên sức mạnh trí tuệ của quốc gia.

Do vậy theo tinh thần của Kết luận 105-KL/TW, tôi thấy cần phải quán triệt quan điểm là đột phá về nhân tài phải đi trước một bước để tạo tiền đề cho những đột phá về thể chế, khoa học công nghệ, kinh tế và quản trị quốc gia.

tao-dot-pha-tu-tu-duy-den-the-che-3.jpg
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ. Ảnh: NVCC

Tháo gỡ rào cản trong phát hiện và trọng dụng nhân tài

- Kết luận 105-KL/TW yêu cầu hoàn thiện đồng bộ thể chế, cơ chế, chính sách về nhân tài, khắc phục những rào cản về tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình và tình trạng chính sách phân tán, chồng chéo, cào bằng. Theo GS, những bất cập nào cần ưu tiên tháo gỡ?

- Theo tôi, bất cập lớn nhất không chỉ nằm ở sự thiếu đồng bộ của các chính sách, mà sâu xa hơn chúng ta chưa thực sự chuyển từ tư duy quản lý theo quy trình hành chính sang quản trị nhân tài theo năng lực, trách nhiệm và giá trị cống hiến.

Cần phân biệt rõ nhân tài với nguồn nhân lực chất lượng cao vì người có trình độ chuyên môn cao chưa hẳn là nhân tài. Nhân tài phải là người có năng lực nổi trội, tư duy sáng tạo, phẩm chất đạo đức tốt, uy tín nghề nghiệp cao và có khả năng tạo ra những giá trị khác biệt cho tổ chức, cho cộng đồng và cho đất nước. Quan điểm chỉ đạo của Kết luận 105-KL/TW đã nêu rõ nhận định này khi vận dụng vào thực tiễn và dựa trên ba đột phá về thể chế:

Một là, xây dựng khung thể chế thống nhất về nhân tài quốc gia, đồng thời bảo đảm tính linh hoạt theo ngành, lĩnh vực và địa phương. Cần rà soát những rào cản không cần thiết về tuổi tác, thâm niên, ngạch bậc, trình tự tuyển dụng và bổ nhiệm; mở rộng cơ chế tuyển chọn đặc cách, hợp đồng chuyên gia, đồng cơ hữu và giao nhiệm vụ theo năng lực thực tế, phù hợp với pháp luật.

Do vậy cần có cơ chế liên thông nhân tài giữa khu vực công, khu vực tư, các trường đại học, viện nghiên cứu và các cơ quan hoạch định chính sách. Đặc biệt, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phải tạo điều kiện để những chuyên gia có năng lực xuất sắc tham gia giải quyết các bài toán phát triển của địa phương mà không nhất thiết phải trở thành cán bộ hành chính toàn thời gian.

Hai là, đổi mới cơ chế đánh giá và trách nhiệm sử dụng nhân tài. Cần chuyển từ đánh giá chủ yếu bằng bằng cấp, chức danh và quá trình công tác sang đánh giá bằng năng lực thực tế, sản phẩm, uy tín nghề nghiệp, khả năng tổ chức thực hiện và hiệu quả cống hiến. Đồng thời cần phải gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả phát hiện, thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài. Một nhà lãnh đạo giỏi không chỉ là người hoàn thành tốt nhiệm vụ cá nhân và tập thể mình phụ trách, mà còn phải biết phát hiện người giỏi - người tài, tạo điều kiện cho người giỏi phát huy năng lực và xây dựng được đội ngũ kế cận.

Ba là, thiết lập cơ chế bảo vệ nhân tài và bảo đảm môi trường sáng tạo an toàn, công bằng. Người tài cần được tôn trọng về chuyên môn, được tranh luận khoa học bình đẳng, được bảo vệ trước sự cô lập, trù dập hoặc những biểu hiện cục bộ, lợi ích nhóm. Đặc biệt, cần phân biệt rõ rủi ro trung thực trong nghiên cứu, thử nghiệm với những hành vi vi phạm pháp luật hoặc cố ý trục lợi. Có thể nghiên cứu cơ chế tiếp nhận, thẩm định độc lập những phản ánh về việc cản trở, đối xử bất công với nhân tài.

Tôi cho rằng cải cách chính sách nhân tài và công tác nhân tài theo tinh thần của Kết luận 105-KL/TW là phải cải cách đồng thời cơ chế tuyển chọn, cơ chế sử dụng và văn hóa lãnh đạo. Nếu chỉ có chính sách đãi ngộ vượt trội nhưng vẫn giữ nguyên những rào cản trong sử dụng con người thì rất khó tạo ra đột phá thực chất trong công tác nhân tài.

tao-dot-pha-tu-tu-duy-den-the-che-2.jpg
Sinh viên Trường Đại học CMC. Ảnh: NTCC

Đãi ngộ theo giá trị cống hiến, không tạo đặc quyền

- Theo GS, cần thiết kế cơ chế đặc thù và chính sách đãi ngộ như thế nào để thu hút, trọng dụng đúng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, vừa bảo đảm sức cạnh tranh, vừa công khai, minh bạch và tránh tạo đặc quyền, đặc lợi?

- Theo tôi, cần thực hiện theo quan điểm chỉ đạo của Kết luận 105-KL/TW, cần chuyển đổi mạnh mẽ từ chính sách “ưu đãi để thu hút người tài” sang cơ chế “đặt hàng nhiệm vụ chiến lược, tuyển chọn nhân tài và đãi ngộ theo giá trị cống hiến”. Đây là một chuyển đổi có tính chiến lược, có khả năng thực thi cao vì gắn trực tiếp công tác nhân tài với những nhiệm vụ và nguồn lực phát triển đã được xác định. Tuy nhiên cần thiết kế cơ chế đặc thù và chính sách đãi ngộ dựa trên bốn nguyên tắc chủ đạo sau đây:

Thứ nhất, Nhà nước đặt hàng những bài toán chiến lược, những sản phẩm phục vụ quốc gia, nhân tài cạnh tranh để nhận nhiệm vụ. Đối với các chương trình trọng điểm, cần công khai mục tiêu, yêu cầu năng lực, sản phẩm dự kiến và nguồn lực thực hiện. Hội đồng tuyển chọn có sự tham gia của chuyên gia độc lập, được kiểm soát xung đột lợi ích, lựa chọn những người có năng lực giải quyết vấn đề tốt nhất, không phụ thuộc vào việc họ đang công tác ở khu vực công, khu vực tư, trong nước hay đang ở nước ngoài.

Thứ hai, giao trọng trách phải đi đôi với trao thực quyền và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Người được tuyển chọn cần có quyền chủ động về chuyên môn, đề xuất cộng sự, tổ chức nhóm nghiên cứu, sử dụng nguồn lực theo cơ chế được phê duyệt và chịu trách nhiệm về kết quả. Đối với các nhiệm vụ lớn, bài toán khó, có thể thành lập những nhóm tinh hoa liên ngành, tập hợp chuyên gia khoa học, công nghệ, kinh tế, pháp luật và quản trị công để giải quyết các vấn đề mà một cơ quan đơn lẻ khó thực hiện hiệu quả.

Thứ ba, đãi ngộ theo năng lực, trách nhiệm và sản phẩm, không cào bằng nhưng cũng không tạo đặc quyền. Chế độ đãi ngộ cần bao gồm thu nhập cạnh tranh, thù lao theo nhiệm vụ, quyền lợi hợp pháp từ sở hữu trí tuệ, điều kiện nghiên cứu và cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Tuy nhiên, theo tôi, sự tôn vinh cao nhất đối với nhân tài không chỉ là thu nhập hay danh hiệu, mà là được tin tưởng giao việc lớn, được làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, đồng đẳng và được ghi nhận công bằng đối với những đóng góp thực chất.

Thứ tư, nhân tài phải có trách nhiệm phát triển tập thể và đào tạo thế hệ kế cận. Một chuyên gia xuất sắc không chỉ được đánh giá bằng thành tích cá nhân, mà còn bằng khả năng xây dựng nhóm chuyên môn, chuyển giao tri thức, đào tạo nhân tài trẻ và tạo ra những năng lực mới vượt trội cho tổ chức.

Tôi đề xuất nghiên cứu thí điểm cơ chế “Chuyên gia chiến lược quốc gia” đối với một số nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Những chuyên gia được lựa chọn có thể tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế chính sách, chủ trì chương trình trọng điểm hoặc tư vấn, phản biện và đánh giá độc lập, với phạm vi trách nhiệm và cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích được quy định rõ. Cơ chế này cũng có thể mở rộng cho trí thức Việt Nam ở nước ngoài, không nhất thiết yêu cầu họ phải trở về làm việc toàn thời gian. Chính sách đặc thù này nhằm tạo sự đột phá trong công tác nhân tài, không phải để tạo ra một tầng lớp có đặc quyền, mà để trao trách nhiệm đặc biệt cho những người có năng lực đặc biệt, nhằm tạo ra những giá trị đặc biệt cho đất nước.

Tóm lại, dựa trên những quan điểm chỉ đạo của Kết luận 105-KL/TW và trong giai đoạn hiện nay, Nhà nước cần là một thể chế đủ rộng mở để phát hiện nhân tài, đủ công bằng để lựa chọn, đủ tin tưởng để giao trọng trách, đủ minh bạch để đánh giá và đủ mạnh để bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung. Trong tương lai gần, nhân tài không chỉ được thu hút vào các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, mà phải thực sự trở thành trụ cột trí tuệ trong đội ngũ cán bộ cấp chiến lược, trong hệ thống chính trị các cấp và trong toàn bộ quá trình hoạch định, tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá chính sách phát triển đất nước.

Bên cạnh đó, chính sách nhân tài phải hướng tới một mục tiêu lâu dài hơn: Không chỉ tạo ra những cá nhân xuất sắc, mà còn tạo ra những tập thể xuất sắc, những thế hệ nhân tài kế cận và một nền văn hóa trọng dụng trí tuệ, tôn vinh sáng tạo và phụng sự quốc gia. Bởi lẽ, thước đo cao nhất của một quốc gia trọng dụng nhân tài không phải là có bao nhiêu người tài, mà là có bao nhiêu người tài được giao trọng trách, tạo ra những giá trị đột phá và tiếp tục phát triển thêm những thế hệ nhân tài mới cho đất nước.

- Xin cảm ơn Giáo sư!

“Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc - nhân tài phải thực sự trở thành động lực then chốt của phát triển đất nước, là trụ cột trí tuệ của quản trị quốc gia và là nguồn lực chiến lược để xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng và phát triển bền vững”, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ.

Tin tiêu điểm

Đừng bỏ lỡ