Chuyển đổi số giáo dục: Từ công nghệ đến đổi mới tư duy

Các chuyên gia cho rằng, cốt lõi của quá trình này là sự thay đổi tư duy giáo dục, từ cách người học tiếp cận tri thức đến vai trò của đội ngũ giáo viên và nhà quản lý trong tổ chức, dẫn dắt những mô hình dạy - học mới.

Chủ động kiến tạo không gian học tập sáng tạo

Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam đang triển khai mô hình “Học sinh đổi mới sáng tạo cùng trí tuệ nhân tạo (AI)” với nhiều hoạt động trải nghiệm thiết thực, nhằm hình thành tư duy công nghệ và năng lực sáng tạo cho học sinh trong bối cảnh chuyển đổi số.

Theo TS Hoàng Thu Hà - Phó Hiệu trưởng nhà trường, học sinh được tiếp cận sớm với tư duy lập trình, thực hành phát triển các ứng dụng có sử dụng AI và những công nghệ số hiện đại. Hoạt động học tập không chỉ bó hẹp trong sách giáo khoa, mà được mở rộng thông qua các dự án nghiên cứu, sân chơi trí tuệ và diễn đàn sáng tạo, giúp học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Điểm nhấn của mô hình là tạo không gian để học sinh được trải nghiệm, thử nghiệm và học từ sai sót. Theo TS Hoàng Thu Hà, việc khơi dậy niềm đam mê, khuyến khích tinh thần dám thử - dám sáng tạo chính là nền tảng để nuôi dưỡng tư duy đổi mới ngay từ bậc phổ thông. Đây cũng là biểu hiện rõ nét của sự thay đổi tư duy giáo dục, từ cách người học tiếp cận tri thức đến vai trò dẫn dắt, đồng hành của đội ngũ giáo viên.

Chia sẻ tại Hội nghị thúc đẩy chuyển đổi số ngành Giáo dục, TS Phạm Xuân Khánh - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, cho hay nhà trường đã chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi số theo hai giai đoạn rõ ràng, phù hợp với điều kiện thực tiễn và yêu cầu phát triển lâu dài.

Theo đó, giai đoạn đầu tập trung số hóa các quy trình cốt lõi trong quản trị và đào tạo, tạo nền tảng cho việc vận hành đồng bộ. Giai đoạn tiếp theo mở rộng tích hợp hệ thống, đồng thời đẩy mạnh bồi dưỡng, nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên, học sinh, sinh viên và cả cán bộ tại các địa phương có nhu cầu.

Chuyển đổi số không phải là hành trình đơn lẻ của một cơ sở đào tạo. Từ nhận thức này, TS Phạm Xuân Khánh cho biết, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội thường xuyên mời các chuyên gia trong và ngoài nước tham gia chia sẻ, tập huấn; đồng thời tăng cường phối hợp với các sở, ngành để hỗ trợ phát triển kỹ năng số cho cộng đồng.

Đào tạo giáo viên thích ứng chuyển đổi số

Nhấn mạnh giáo dục toàn cầu đang chuyển mình sâu sắc dưới tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI), PGS.TS Nguyễn Văn Trào - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng giáo dục Việt Nam đang đứng trước cả cơ hội lớn và những thách thức không nhỏ. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao chất lượng dạy và học, mà còn là sự thích ứng nhanh chóng, căn cơ và bền vững của toàn hệ thống.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Trào, chuyển đổi số trong giáo dục không đơn thuần là ứng dụng các công cụ công nghệ hay nền tảng số, mà cốt lõi là sự thấu hiểu sâu sắc về cách học mới của người học. Điều này đòi hỏi đội ngũ giáo viên và nhà quản lý giáo dục phải sẵn sàng đổi mới tư duy, phương pháp và mô hình đào tạo, từ đó tạo ra môi trường học tập linh hoạt, hiệu quả và phù hợp với bối cảnh phát triển hiện nay.

Trên tinh thần đó, các cơ sở giáo dục và đào tạo cần chủ động cập nhật xu hướng nghiên cứu mới, đồng thời tìm kiếm những giải pháp đổi mới sáng tạo trong dạy học và đào tạo giáo viên. Từ quan điểm này, PGS.TS Nguyễn Văn Trào khẳng định, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội xác định rõ sứ mệnh tiên phong trong đào tạo đội ngũ giáo viên có năng lực thích ứng với yêu cầu của kỷ nguyên số.

Thông qua việc tổ chức và tham gia các hội thảo khoa học trong nước và quốc tế, nhà trường có thêm điều kiện tiếp thu kinh nghiệm từ các quốc gia có nền giáo dục phát triển, qua đó lựa chọn những định hướng phù hợp trong ứng dụng công nghệ và AI vào nghiên cứu giáo dục, giảng dạy và đào tạo giáo viên.

PGS.TS Nguyễn Văn Trào nhấn mạnh, sinh viên sư phạm không chỉ là người học, mà còn là những giáo viên tương lai, giữ vai trò lan tỏa tinh thần đổi mới và các giá trị giáo dục tới cộng đồng và xã hội. Vì vậy, việc trang bị cho sinh viên năng lực số, tư duy đổi mới và trách nhiệm nghề nghiệp ngay từ giảng đường là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của giáo dục Việt Nam.

Đồng quan điểm, GS.TS Huỳnh Văn Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh, đổi mới khoa học giáo dục trong giai đoạn hiện nay phải bắt đầu từ đổi mới căn bản chương trình và mô hình đào tạo giáo viên. Chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang tái cấu trúc toàn bộ quá trình dạy học, đặt ra yêu cầu tối ưu hóa phương pháp giảng dạy, cá thể hóa việc học và nâng cao hiệu quả đào tạo dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn, thách thức lớn hiện nay là khoảng cách về năng lực số giữa đội ngũ giáo viên, cũng như giữa các cơ sở đào tạo giáo viên. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, giáo viên không chỉ cần kỹ năng sử dụng công nghệ, mà còn phải làm chủ tư duy sư phạm số, biết khai thác AI như một công cụ hỗ trợ chuyên môn, đồng thời giữ vững vai trò định hướng nhân văn, đạo đức và phát triển toàn diện người học.

Từ góc độ chiến lược, GS.TS Huỳnh Văn Sơn cho rằng, các trường đào tạo giáo viên cần có sự thay đổi mang tính hệ thống và đột phá, từ thiết kế chương trình, phương thức tổ chức đào tạo đến mô hình phát triển nghề nghiệp liên tục.

Đào tạo giáo viên không thể là “mô hình tĩnh”, mà phải được cập nhật thường xuyên, gắn chặt với thực tiễn nhà trường, yêu cầu chính sách và tác động của công nghệ mới, qua đó hình thành đội ngũ giáo viên có năng lực thích ứng cao, đủ sức dẫn dắt giáo dục trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số.

Phát triển các kỹ năng thiết yếu cho thầy - trò

Khi bàn về tiềm năng của giáo dục trong thế giới số, GS.TS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, cho rằng cần tiếp cận chuyển đổi số dưới góc độ công nghệ là phương tiện, cầu nối, chứ không phải rào cản đối với quyền tiếp cận giáo dục của mọi người học.

Theo ông, bản chất của chuyển đổi số trong giáo dục không nằm ở việc đổi mới công nghệ một cách đơn lẻ, mà ở những chiến lược tổng thể nhằm thu hẹp bất bình đẳng số, nâng cao năng lực và trao quyền cho đội ngũ giáo viên, đồng thời phát triển các kỹ năng thiết yếu cho cả người dạy và người học trong một thế giới đang biến đổi nhanh chóng.

Từ góc nhìn xây dựng chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2030, GS.TS Lê Anh Vinh nhận định, bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế trong giai đoạn tới sẽ khác biệt căn bản so với thời điểm xây dựng Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Điều đó đặt ra yêu cầu phải hình dung rõ “chân dung người học” sau năm 2030, coi đây là cơ sở khoa học quan trọng để từng bước điều chỉnh, phát triển chương trình, thậm chí hướng tới tầm nhìn dài hạn đến mốc 2035.

Theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng, phổ cập giáo dục không chỉ là bài toán về tỷ lệ hay con số, mà cần gắn chặt với định hướng nghề nghiệp và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh mới.

Một trong những gợi mở đáng chú ý là xây dựng mô hình trường trung học phổ thông nghề, với chương trình đào tạo tương đương trung học phổ thông nhưng được tích hợp định hướng nghề nghiệp rõ nét. Mô hình này được kỳ vọng sẽ mở thêm lựa chọn học tập, đồng thời tạo lộ trình phát triển dài hạn, linh hoạt cho người học.

Đề cập đến chuyển đổi số và AI trong giáo dục, GS.TS Lê Anh Vinh cho biết, năm 2025, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam được giao xây dựng khung nội dung AI trong chương trình giáo dục phổ thông từ lớp 1 đến lớp 12.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật hay hạ tầng, mà quan trọng hơn là sự chuyển đổi về con người, nhận thức và chất lượng nguồn nhân lực. Những thay đổi này sẽ tác động trực tiếp đến cách thiết kế chương trình, tổ chức dạy học và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho học sinh trong giai đoạn phát triển mới.

Ở góc nhìn quốc tế, GS.TS Gabriele Schrüfer - Đại học Bayreuth (Cộng hòa Liên bang Đức), cho rằng AI đang tạo ra những biến đổi sâu rộng trong hầu hết lĩnh vực của đời sống xã hội. Trước các thách thức toàn cầu như: Đói nghèo, biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững, AI cho thấy tiềm năng trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả, góp phần thúc đẩy những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, cốt lõi của giáo dục không chỉ dừng ở truyền đạt tri thức - điều mà AI có thể hỗ trợ rất tốt mà nằm ở việc hình thành năng lực, phẩm chất và tinh thần trách nhiệm của người học.

GS.TS Gabriele Schrüfer nhấn mạnh, giáo dục trong kỷ nguyên AI cần được tổ chức theo hướng xây dựng các cộng đồng học tập mở và linh hoạt, trong đó người học giữ vai trò trung tâm, chủ động và có trách nhiệm với chính quá trình học tập của mình. AI vì thế không chỉ được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn là yếu tố thúc đẩy sự thay đổi trong tư duy giáo dục, phương thức tổ chức dạy học và cách tiếp cận tri thức.

Trao đổi tại Hội thảo quốc gia về khoa học giáo dục được tổ chức cuối năm 2025, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Văn Phúc nhấn mạnh, chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu, xu thế không thể đảo ngược, quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia và sự phát triển bền vững của đất nước.

Thời gian qua, ngành Giáo dục có nhiều bước tiến đáng kể như: Xây dựng cơ sở dữ liệu toàn ngành, triển khai các nền tảng phục vụ dạy học, kiểm tra đánh giá, quản trị nhà trường; cung cấp dịch vụ công trực tuyến, đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt và phát triển nguồn nhân lực số.

Theo Thứ trưởng, chuyển đổi số không chỉ nhằm hiện đại hóa quản trị hay nâng cao chất lượng giáo dục, mà còn hướng tới mục tiêu phổ cập kỹ năng số cho toàn dân, đặc biệt là những nhóm yếu thế: “Chuyển đổi số là để không ai bị bỏ lại phía sau”.

Gửi gắm đến đội ngũ giáo viên, Thứ trưởng mong muốn, thầy, cô giáo sẽ trở thành những người tiên phong trong học tập và ứng dụng công nghệ số, đồng thời là hạt nhân lan tỏa tri thức và kỹ năng số trong cộng đồng. Với học sinh, sinh viên, lực lượng nòng cốt của tương lai - các em hãy rèn luyện kỹ năng số, trở thành “những công dân số” gương mẫu, có trách nhiệm, tích cực hỗ trợ người thân, bạn bè cùng tham gia hành trình chuyển đổi.