Những ngày đầu tháng Ba, ngôi nhà của ông Trần Văn Đồng ở thôn Lão Nhiêu, xã Phú Lương (tỉnh Tuyên Quang) rộn ràng tiếng trống, tiếng kẻng và khói hương nghi ngút. Gia đình ông tổ chức lễ chay truyền thống – một nghi lễ quan trọng của người Cao Lan, thu hút đông đảo bà con trong bản chung tay chuẩn bị và tham dự.
Lễ chay kéo dài ba ngày, bắt đầu bằng hai ngày ăn chay và chuẩn bị lễ vật. Trong sân nhà, đàn ông quây quần bên ấm trà nóng, phụ giúp dựng lễ, đan lát đồ thờ.
Ngoài bếp, phụ nữ nhóm lửa, nấu xôi, chuẩn bị các lễ vật. Không khí rộn ràng nhưng cũng đầy trang nghiêm khi các nghi thức tâm linh dần được tiến hành.
Theo quan niệm của người Cao Lan, lễ chay được tổ chức để tạ ơn tổ tiên, thần linh sau khi gia đình vượt qua những khó khăn trong cuộc sống. Với ông Trần Văn Đồng, đây cũng là lời hứa được thực hiện sau nhiều năm gia đình bình an, con cháu trưởng thành, cuộc sống ổn định.
“Làm lễ chay là cách con cháu tỏ lòng biết ơn tổ tiên. Với người Cao Lan, khi chưa làm lễ chay lớn thì vẫn còn món nợ với người đi trước”, ông Đồng chia sẻ.
Trong suốt quá trình chuẩn bị, gia đình nhận được sự giúp đỡ của nhiều người trong bản, trong đó có ông Hầu Trung Lập (77 tuổi) – người có uy tín trong cộng đồng và thường được mời đứng ra sắp lễ cho các gia đình khi có việc lớn.
Theo phong tục của người Cao Lan, chỉ những người đã hoàn tất các nghi thức tâm linh với tổ tiên mới đủ điều kiện tham gia chuẩn bị các lễ nghi quan trọng cho cộng đồng.
Điểm đặc biệt của lễ chay năm nay là nghi lễ cấp sắc cho thầy cúng Sầm Dừn, người Cao Lan ở thôn Mãn Hóa, cũng thuộc xã Phú Lương. Lễ cấp sắc là nghi thức đánh dấu bước trưởng thành về mặt tâm linh của một thầy cúng, được tổ chức trong dịp có lễ lớn của cộng đồng.
Trong vùng Phú Lương, ông Hoàng Văn Lệ (83 tuổi) – người thực hiện nghi lễ cấp sắc cho ông Dừn – là thầy cúng hiếm hoi từng đạt cấp sắc bậc cao nhất. Ông cho biết, đã hơn 40 năm mới có thêm một người Cao Lan trong vùng được cấp sắc lần thứ ba.
Nghi lễ diễn ra trang nghiêm với nhiều nghi thức truyền thống. Một trong những phần quan trọng là nghi thức truyền “âm binh”, biểu tượng cho sức mạnh tâm linh và trách nhiệm của người thầy cúng đối với cộng đồng.
Sau khi nghi lễ hoàn tất, con cháu và học trò của ông Dừn lần lượt quàng khăn trắng lên vai ông như một cách bày tỏ sự kính trọng và chúc mừng.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, những nghi lễ như lễ chay hay lễ cấp sắc không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Cao Lan. Đây cũng là dịp để các thế hệ trong gia đình, cộng đồng gặp gỡ, truyền lại những giá trị truyền thống cho lớp trẻ.
Anh Sầm Anh Đạo, con trai ông Dừn, cho biết: “Người già đã giữ gìn những nghi lễ này để chúng tôi có ngày hôm nay. Thế hệ trẻ phải tiếp tục học hỏi và gìn giữ để con cháu sau này còn biết đến văn hóa của dân tộc mình”.
Trong nhịp sống hiện đại, những nghi lễ truyền thống như ở Lão Nhiêu không chỉ giúp gắn kết cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số, qua đó làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa dạng của Việt Nam.
