Làm thế nào để công nghệ không trở thành khoảng cách, mà vẫn dành chỗ cho những kết nối thực chất trong gia đình và đời sống?
Không ít trẻ vị thành niên dành nhiều giờ mỗi ngày trên điện thoại, mạng xã hội và trò chơi trực tuyến. Đằng sau thói quen ấy không chỉ là sức hấp dẫn của công nghệ, mà đôi khi còn là áp lực học tập, khoảng trống trong giao tiếp gia đình và nhu cầu được kết nối, công nhận chưa được đáp ứng trong đời sống thực.
Thế giới số trở thành nơi trú ẩn
Sau giờ học, Nguyễn Ngọc Minh Anh (15 tuổi, Hà Nội) thường dành phần lớn thời gian rảnh để xem video ngắn, lướt mạng xã hội và trò chuyện với bạn bè qua điện thoại. Có hôm, em dự định chỉ dùng thiết bị khoảng 30 phút nhưng cuối cùng kéo dài đến vài giờ. Khi được nhắc nhở, Minh Anh thường cho rằng mình đã học xong và chỉ muốn giải trí trước khi đi ngủ.
Với bố mẹ em, vấn đề nằm ở việc con ngày càng khó rời điện thoại. Những lời nhắc ban đầu dần thành tranh cãi: cha mẹ lo con sao nhãng học tập, còn Minh Anh cảm thấy không được tôn trọng không gian riêng.
“Trên mạng, em có thể nói chuyện với bạn bè về những thứ mình thích. Ở nhà, mọi người thường hỏi em đã học bài chưa, điểm kiểm tra thế nào. Nhiều lúc em không biết kể chuyện gì với bố mẹ”, Minh Anh chia sẻ.
Câu chuyện cho thấy việc dùng thiết bị kéo dài không phải lúc nào cũng chỉ bắt nguồn từ việc trẻ thiếu ý thức quản lý thời gian. Đôi khi, điện thoại còn đáp ứng những nhu cầu mà trẻ chưa tìm được cách thỏa mãn trong đời sống hằng ngày: được trò chuyện, chia sẻ sở thích, được chú ý hoặc tạm rời khỏi những áp lực đang phải đối mặt.
Theo khảo sát năm 2022 của UNICEF, INTERPOL và ECPAT, 89% trẻ em từ 12-17 tuổi được khảo sát tại Việt Nam sử dụng Internet; tỷ lệ này ở nhóm 14-15 tuổi lên tới 93%. Internet đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của trẻ vị thành niên, phục vụ học tập, giải trí và duy trì các mối quan hệ.
Vì vậy, không thể mặc định mọi trường hợp dùng điện thoại nhiều đều là nghiện công nghệ. Điều đáng quan tâm là khi nào thiết bị từ phương tiện phục vụ nhu cầu hằng ngày trở thành nơi trẻ phụ thuộc để điều chỉnh cảm xúc, né tránh khó khăn hoặc tìm kiếm sự công nhận.
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, giảng viên cao cấp tại Khoa Khoa học và Công nghệ giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, ở tuổi vị thành niên, học sinh phải thích nghi với nhiều thay đổi về tâm sinh lý, quan hệ bạn bè và kỳ vọng từ gia đình. Điểm số, thi cử, lựa chọn trường lớp hay sự so sánh với bạn bè có thể trở thành nguồn áp lực đáng kể.
Với những học sinh thường xuyên cảm thấy mình chưa đáp ứng được mong đợi của cha mẹ, kết quả học tập đôi khi trở thành thước đo khiến các em nghi ngờ năng lực bản thân. Khi điểm số không như kỳ vọng hoặc liên tục bị nhắc nhở, trẻ có thể thất vọng, căng thẳng nhưng không biết chia sẻ cùng ai.
Trong khi đó, thế giới số mang đến những hình thức ghi nhận dễ thấy hơn. Một lượt thích, bình luận tích cực hay thành tích trong trò chơi có thể đem lại cảm giác thành công tức thời. Trẻ cũng dễ tìm thấy cộng đồng cùng sở thích, nơi các em được tham gia những cuộc trò chuyện mà không phải bắt đầu từ vị trí một học sinh giỏi hay người luôn đáp ứng kỳ vọng của người lớn.
Ngô Hoàng Nam (16 tuổi, TPHCM) cho biết, em thường tìm đến trò chơi trực tuyến sau những buổi học thêm kéo dài. Theo Nam, trong trò chơi, nhiệm vụ được chia thành từng bước, kết quả tương đối rõ ràng và sự tiến bộ có thể nhìn thấy sau mỗi lần hoàn thành thử thách.
“Ở trường, có những môn em cố gắng nhưng điểm vẫn không như mong muốn. Chơi game thì nếu luyện tập tốt, em có thể vượt qua một nhiệm vụ khó hoặc giúp cả đội chiến thắng. Khi ấy, em cảm thấy mình cũng đạt được thành tựu gì đó”, Nam chia sẻ.
Sự khác biệt giữa hai môi trường có thể khiến trò chơi trở nên hấp dẫn với những đứa trẻ đang thiếu tự tin. Trong học tập, kết quả phụ thuộc vào nhiều yếu tố và đôi khi cần thời gian dài mới được ghi nhận. Trong trò chơi, mục tiêu, phần thưởng và phản hồi thường xuất hiện nhanh hơn.
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, việc trẻ tìm đến điện thoại có thể là cách giải tỏa khi các em chưa có đủ kỹ năng hoặc nguồn lực để xử lý những cảm xúc khó chịu. Tuy nhiên, không thể suy đoán trạng thái tâm lý của trẻ chỉ từ số giờ dùng thiết bị.
Điều cần quan tâm là trẻ có còn kiểm soát được hành vi, duy trì các hoạt động thường ngày và tìm thấy niềm vui từ những mối quan hệ ngoài đời thực hay không. Khi điện thoại trở thành lựa chọn gần như duy nhất mỗi khi buồn bã, thất vọng hoặc căng thẳng, người lớn cần xem xét kỹ hơn những nhu cầu phía sau hành vi đó.
Thiếu giao tiếp trong gia đình
Chuyên gia khẳng định không phải gia đình nào có con dùng điện thoại nhiều cũng do thiếu sự quan tâm. Nhiều phụ huynh đầu tư đáng kể thời gian và nguồn lực cho việc học, chăm sóc và định hướng tương lai của con. Tuy nhiên, giữa sự quan tâm về điều kiện sống và khả năng kết nối về cảm xúc vẫn có thể tồn tại khoảng cách.
Một ngày của trẻ có thể được lấp đầy bởi lịch học, bài tập, lớp học thêm và những yêu cầu cần hoàn thành. Khi trở về nhà, các cuộc trò chuyện tiếp tục xoay quanh điểm số, tiến độ học tập, việc nhà hoặc thời gian dùng thiết bị. Trong hoàn cảnh ấy, trẻ có thể ít có cơ hội kể về những chuyện tưởng như nhỏ nhặt nhưng lại có ý nghĩa với mình: một lần bị bạn trêu chọc, cảm giác lạc lõng trong lớp hay nỗi lo không theo kịp các bạn.
Chị Thu Hường (phụ huynh có con 14 tuổi) cho biết, trước đây chị thường yêu cầu con cất điện thoại ngay khi thấy con dùng quá lâu. Mỗi lần bị nhắc, con lại tỏ thái độ khó chịu, khiến hai mẹ con tranh cãi.
“Tôi lo con mải điện thoại sẽ ảnh hưởng việc học nên cứ thấy con cầm máy là nhắc. Sau này, tôi mới nhận ra phần lớn những lần nói chuyện giữa hai mẹ con đều bắt đầu bằng việc tôi yêu cầu con làm gì đó. Tôi không biết con đang nghĩ gì, có chuyện gì ở lớp khiến con buồn hay không”, phụ huynh này chia sẻ.
Khoảng cách ấy không nhất thiết xuất phát từ việc cha mẹ không yêu thương con, mà có thể đến từ cách thể hiện sự quan tâm chưa phù hợp với nhu cầu thay đổi của trẻ ở tuổi vị thành niên. Người lớn tin rằng nhắc nhở liên tục là cần thiết để con có trách nhiệm, trong khi trẻ có thể cảm thấy mình chỉ được chú ý khi mắc lỗi hoặc chưa hoàn thành nhiệm vụ.
Theo UNICEF Việt Nam, khoảng 1/5 trẻ vị thành niên tại Việt Nam gặp thách thức về sức khỏe tâm thần, trong khi chỉ khoảng 5% phụ huynh thừa nhận con ở lứa tuổi này cần được hỗ trợ về sức khỏe tâm thần.
Những số liệu này không có nghĩa trẻ dùng điện thoại nhiều đều gặp vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, sự chênh lệch trong nhận diện nhu cầu hỗ trợ cho thấy những khó khăn của trẻ có thể chưa được người lớn nhận biết đầy đủ, nhất là khi các em không chủ động chia sẻ hoặc biểu hiện ra bên ngoài bằng những hành vi dễ bị hiểu nhầm là lười biếng, bướng bỉnh hay thiếu kỷ luật.
Khi chưa tìm được người để tâm sự, trẻ có thể chủ động tìm kiếm sự kết nối trên mạng. Các em trò chuyện với bạn bè cùng sở thích, tham gia cộng đồng trực tuyến hoặc theo dõi những nội dung giúp tạm quên cảm giác căng thẳng. Những trải nghiệm ấy có thể mang lại lợi ích thực sự, nhưng cũng có nguy cơ khiến trẻ ít đối diện với vấn đề trong đời sống nếu việc dùng mạng trở thành cách né tránh chủ yếu.
Nhận diện những thay đổi phía sau màn hình
PGS.TS Phạm Mạnh Hà nhận định việc dùng thiết bị kéo dài không tự động đồng nghĩa với nghiện công nghệ hay có vấn đề sức khỏe tâm thần. Mức độ ảnh hưởng cần được nhìn nhận qua khả năng kiểm soát hành vi, mức độ ưu tiên thiết bị so với các hoạt động khác và những hệ quả thực tế đối với cuộc sống.
Nếu trẻ thường xuyên thức khuya để chơi game, liên tục kiểm tra mạng xã hội trong giờ học hoặc khó chịu kéo dài khi không được dùng điện thoại, sinh hoạt hằng ngày có thể bị ảnh hưởng. Thiếu ngủ khiến trẻ mệt mỏi, khó tập trung; việc học bị gián đoạn có thể làm tăng áp lực; các cuộc trò chuyện trực tiếp với gia đình và bạn bè cũng có thể thưa dần.
Một vòng lặp có thể hình thành: trẻ căng thẳng nên tìm đến điện thoại để thư giãn; thời gian dùng kéo dài khiến trẻ ngủ muộn hoặc không hoàn thành nhiệm vụ; những hệ quả ấy lại tạo thêm áp lực và xung đột với cha mẹ, khiến trẻ càng muốn tìm một không gian khác để tránh cảm giác khó chịu.
Tuy nhiên, đây không phải diễn biến tất yếu ở mọi trẻ. Sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên chịu tác động từ nhiều yếu tố, trong đó có hoàn cảnh gia đình, áp lực bạn bè, trải nghiệm bất lợi và môi trường xã hội. Không thể xác định nguyên nhân của một vấn đề tâm lý chỉ từ một hành vi riêng lẻ.
PGS.TS Phạm Mạnh Hà lưu ý không chỉ cần chú ý việc trẻ dùng điện thoại bao nhiêu giờ, mà còn là thiết bị đang chiếm vị trí nào trong đời sống của trẻ. Nếu các em vẫn duy trì được việc học, ngủ nghỉ, giao tiếp và tham gia những hoạt động yêu thích, thời lượng sử dụng cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể. Ngược lại, khi trẻ liên tục mất kiểm soát, từ bỏ những hoạt động quan trọng hoặc có thay đổi rõ rệt về cảm xúc và các mối quan hệ, người lớn cần quan tâm đến khả năng các em đang gặp khó khăn lớn hơn.
Gắn nhãn “nghiện điện thoại” quá sớm có thể khiến người lớn chỉ tập trung vào hành vi nhìn thấy được, trong khi những yếu tố như căng thẳng, cảm giác bị cô lập hoặc xung đột gia đình chưa được xem xét. Ở chiều ngược lại, coi việc dùng thiết bị chỉ là nhu cầu bình thường cũng có thể khiến những biểu hiện đáng lo ngại bị bỏ qua.
Không phải mọi khoảng thời gian trực tuyến đều là sự trốn tránh, cũng không phải mọi đứa trẻ ít chia sẻ đều đang cô đơn. Nhưng khi thế giới số dần trở thành nơi trẻ tìm kiếm gần như mọi sự an ủi và công nhận, những khoảng trống trong đời sống thực là điều không thể bỏ qua. Đằng sau màn hình, đôi khi không chỉ có một đứa trẻ mải chơi, mà còn có một đứa trẻ đang loay hoay tìm cách đối diện với cảm xúc của chính mình.
