Việc chuyển từ cơ chế "bảo vệ" sang "hạn chế quyền tương tác" đánh dấu bước ngoặt trong tư duy quản lý không gian số. Tuy nhiên, trước những rào cản kỹ thuật về xác minh độ tuổi, sức hút khó cưỡng của các thuật toán gây nghiện cũng như bài học kinh nghiệm quốc tế, câu hỏi đặt ra là: Liệu một lệnh cấm có đủ sức trở thành "lá chắn" an toàn, hay cần một giải pháp toàn diện để giải quyết triệt để gốc rễ vấn đề?
Không cấm truy cập nhưng cấm đăng bài, bình luận và livestream – đề xuất mới tại dự thảo sửa đổi Nghị định 147 đang nhận được sự quan tâm đặc biệt từ dư luận.
Sự chuyển hướng từ "cho phép tham gia đi kèm bảo vệ" sang "giảm mức độ tương tác" không chỉ làm thay đổi thói quen số của hàng triệu học sinh mà còn cho thấy cách tiếp cận hoàn toàn mới của cơ quan quản lý trước những nguy cơ ngày càng phức tạp trên môi trường mạng.
Từ "bảo vệ" sang "hạn chế quyền tương tác"
Mạng xã hội từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của trẻ em Việt Nam. Không chỉ dùng để giải trí, nhiều em còn sử dụng để học tập, tham gia các câu lạc bộ, giao lưu với bạn bè hay xây dựng hình ảnh cá nhân trên các nền tảng như Facebook, TikTok, Instagram.
Tuy nhiên, đi cùng với sự phổ biến là hàng loạt hệ lụy ngày càng hiện hữu. Nghiện mạng xã hội, bắt nạt trực tuyến, phát tán thông tin cá nhân, chạy theo lượt thích, tham gia các trào lưu nguy hiểm... đã trở thành những vấn đề nóng được nhắc đến thường xuyên trong các báo cáo về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.
Trong bối cảnh đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tiến hành lấy ý kiến cho dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024 về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng. Một trong những nội dung gây chú ý nhất là đề xuất không cho phép người dưới 16 tuổi sử dụng tài khoản mạng xã hội để đăng tải nội dung, bình luận, phát trực tiếp (livestream), nhắn tin trong các nhóm công khai hoặc thực hiện các hình thức tương tác khác trên nền tảng.
Nếu được thông qua, đây sẽ là lần đầu tiên việc hạn chế quyền tương tác của trẻ dưới 16 tuổi được quy định rõ ràng trong văn bản pháp luật. Điểm đáng chú ý là dự thảo không cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội, mà chỉ giới hạn các hoạt động tương tác. Nói cách khác, trẻ vẫn có thể truy cập và xem nội dung, nhưng sẽ không được trực tiếp tạo hoặc lan truyền nội dung trên nền tảng.
Là học sinh lớp 9 tại Hà Nội, em Nguyễn Minh Anh (tên nhân vật giả định) cho biết Facebook và Instagram không chỉ là nơi giải trí mà còn là kênh để cập nhật thông tin học tập, trao đổi với bạn bè và tham gia các câu lạc bộ ở trường.
"Em thường đăng ảnh hoạt động ngoại khóa, chia sẻ bài viết về sách hoặc bình luận trong các nhóm học tập. Nếu không được bình luận hay đăng bài nữa thì em thấy hơi bất tiện, vì nhiều khi việc học cũng diễn ra trên mạng xã hội", Minh Anh chia sẻ. Tuy nhiên, nữ sinh cũng thừa nhận từng nhiều lần bị cuốn vào những video ngắn trên TikTok, có ngày sử dụng hơn 4 tiếng mà không hề hay biết.
Những điểm mới của dự thảo
Theo Nghị định 147 hiện đang có hiệu lực, trẻ em dưới 16 tuổi vẫn được phép sử dụng mạng xã hội nếu có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Các nền tảng có trách nhiệm triển khai biện pháp bảo vệ trẻ em, hỗ trợ phụ huynh quản lý tài khoản và xử lý các nội dung vi phạm.
Có thể thấy, cách tiếp cận của quy định hiện hành chủ yếu đặt trọng tâm vào trách nhiệm của nền tảng và gia đình, thay vì giới hạn trực tiếp các quyền của người dùng nhỏ tuổi.
Dự thảo lần này đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong tư duy quản lý. Thay vì chỉ yêu cầu doanh nghiệp công nghệ xây dựng môi trường an toàn, cơ quan quản lý đề xuất hạn chế ngay một số hành vi của trẻ em trên mạng xã hội, bao gồm đăng tải nội dung, bình luận, chia sẻ, phát trực tiếp hoặc tham gia tương tác công khai.
Có thể ví von, nếu Nghị định 147 hiện hành hướng tới việc để trẻ tham gia nhưng có cơ chế bảo vệ, thì dự thảo mới chuyển sang cách tiếp cận giảm mức độ tham gia của trẻ vào các hoạt động tạo và lan truyền nội dung.
Đây được xem là thay đổi lớn bởi hoạt động "tương tác" chính là yếu tố cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn của mạng xã hội. Thay vì chỉ xem thông tin một cách thụ động, người dùng hiện nay tham gia bình luận, chia sẻ, đăng video, phát trực tiếp, trao đổi với cộng đồng... Chính những hoạt động này giúp các nền tảng giữ chân người dùng trong thời gian dài.
Theo nhiều chuyên gia, việc giới hạn quyền tương tác đồng nghĩa với việc giảm thiểu khả năng trẻ trở thành một "người sáng tạo nội dung", qua đó hạn chế nguy cơ bị cuốn vào áp lực lượt xem, lượt thích, bình luận hay những trào lưu tiêu cực.
Vì sao cơ quan quản lý muốn siết chặt?
Đề xuất sửa đổi được đưa ra trong bối cảnh trẻ em Việt Nam tiếp cận Internet ngày càng sớm và dành nhiều thời gian trên các nền tảng số. Theo UNICEF, phần lớn trẻ em từ 12-15 tuổi sử dụng Internet hằng ngày. Trong khi đó, nhiều khảo sát cho thấy thời gian sử dụng mạng xã hội của trẻ em Việt Nam có thể lên tới nhiều giờ mỗi ngày, đặc biệt trong các dịp nghỉ hè.
Không chỉ gia tăng về thời lượng, môi trường mạng cũng xuất hiện nhiều nguy cơ mới. Thời gian qua, không ít vụ việc trẻ em bị lôi kéo tham gia các thử thách nguy hiểm, bị bắt nạt trên mạng, bị phát tán hình ảnh cá nhân hoặc trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo trực tuyến đã gióng lên hồi chuông cảnh báo.
Đáng chú ý, nhiều chuyên gia cho rằng cơ chế hoạt động của các nền tảng mạng xã hội hiện nay cũng khiến trẻ dễ bị cuốn vào vòng xoáy sử dụng quá mức. Thuật toán liên tục đề xuất những nội dung phù hợp với sở thích, kích thích cảm xúc và kéo dài thời gian trực tuyến, trong khi khả năng tự kiểm soát của trẻ vẫn còn nhiều hạn chế.
Chị Nguyễn Thu Hằng (phường Cầu Giấy, Hà Nội) có con gái học lớp 8 cho biết, con chị bắt đầu dùng TikTok từ lớp 6. Hiện mỗi ngày cháu sử dụng mạng xã hội khoảng 3-4 tiếng. Điều khiến chị lo lắng nhất không phải là con đăng video mà là con xem quá nhiều, nhiều hôm đang ăn cơm bé vẫn không rời tay khỏi điện thoại.
"Nếu cấm bình luận hay đăng bài thì tôi ủng hộ, vì ít nhất con sẽ bớt chạy theo lượt thích. Nhưng tôi không nghĩ như vậy là đủ. Bởi con tôi và rất nhiều bạn nhỏ khác hầu như không đăng gì, chủ yếu chỉ xem", chị Hằng bày tỏ.
Từ góc độ quản lý, việc giảm khả năng tương tác được kỳ vọng sẽ hạn chế phần nào các hành vi bộc phát của trẻ trên môi trường số, đồng thời giảm nguy cơ phát tán thông tin cá nhân, bình luận thiếu kiểm soát hoặc tham gia các xu hướng độc hại.
Xu hướng siết chặt quản lý trẻ em trên mạng xã hội không chỉ diễn ra tại Việt Nam. Cuối năm 2024, Australia đã thông qua quy định cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội và yêu cầu các nền tảng phải xác minh độ tuổi người dùng.
Pháp yêu cầu trẻ dưới 15 tuổi muốn tạo tài khoản phải có sự đồng ý của cha mẹ. Một số quốc gia châu Âu khác cũng đang nghiên cứu các biện pháp giới hạn độ tuổi hoặc tăng cường xác minh danh tính khi đăng ký tài khoản. Trong khi đó, Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận khác biệt khi áp dụng chế độ "thanh thiếu niên", giới hạn thời gian sử dụng, khung giờ truy cập và loại nội dung được phép tiếp cận theo từng độ tuổi.
Có thể thấy, dù cách thức triển khai khác nhau, điểm chung của nhiều quốc gia là đều coi việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số là một ưu tiên hàng đầu trong quá trình hoàn thiện chính sách quản lý Internet.
Nhiều điểm cần được làm rõ
Dù nhận được sự quan tâm lớn của dư luận, dự thảo vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu thấu đáo trước khi ban hành. Trước hết là khái niệm "tương tác" sẽ được hiểu đến đâu. Việc nhấn nút thích (like), gửi biểu tượng cảm xúc, tham gia nhóm học tập, bình luận trong nhóm lớp hay trao đổi với giáo viên trên nền tảng mạng xã hội có thuộc phạm vi bị hạn chế hay không?
Một vấn đề khác là cơ chế xác minh độ tuổi. Làm thế nào để các nền tảng biết chính xác người sử dụng dưới hay trên 16 tuổi? Trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ sẽ được quy định ra sao nếu người dùng khai báo sai thông tin hoặc sử dụng tài khoản của người lớn?
PGS.TS Lâm Minh Châu, giảng viên khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, điểm cần cân nhắc khi xây dựng chính sách là không thể xem tất cả trẻ dưới 16 tuổi là một nhóm đồng nhất về đặc điểm và nhu cầu. Trên thực tế, khoảng cách về nhận thức, khả năng tự kiểm soát và mục đích sử dụng mạng xã hội giữa một trẻ 7 tuổi với một học sinh 15 tuổi là rất lớn.
Theo chuyên gia, trẻ nhỏ chủ yếu tiếp cận môi trường số để giải trí và cần được bảo vệ ở mức độ cao trước các nội dung độc hại cũng như nguy cơ bị xâm hại trên không gian mạng. Trong khi đó, ở lứa tuổi THCS, đặc biệt là học sinh lớp 8, lớp 9, mạng xã hội đã trở thành một phần của việc học tập, tìm kiếm thông tin, tham gia các câu lạc bộ, hoạt động xã hội và thể hiện năng lực sáng tạo.
"Một học sinh lớp 9 hoàn toàn có thể sử dụng mạng xã hội để tham gia các hoạt động học tập, nghiên cứu, sáng tạo hoặc kết nối với các cộng đồng cùng sở thích. Trong khi đó, trẻ 7-8 tuổi lại cần được bảo vệ ở mức độ cao hơn vì khả năng nhận diện rủi ro và tự kiểm soát còn hạn chế. Do đó, nếu áp dụng cùng một cơ chế quản lý cho toàn bộ nhóm dưới 16 tuổi thì cần được nghiên cứu rất kỹ để bảo đảm phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ", PGS.TS Lâm Minh Châu nhận định.
Theo vị chuyên gia, chính sách bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng sẽ phát huy hiệu quả cao hơn nếu được thiết kế theo hướng phân tầng độ tuổi, kết hợp giữa các biện pháp kỹ thuật của nền tảng, sự đồng hành của gia đình và giáo dục kỹ năng số, thay vì chỉ dựa vào một quy định mang tính đồng loạt.
Ngoài ra, việc triển khai quy định với các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, TikTok, Instagram cũng là một bài toán không hề đơn giản, bởi đây là những doanh nghiệp có hàng triệu người dùng tại Việt Nam nhưng vận hành theo các chính sách toàn cầu. Nhiều chuyên gia cho rằng, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần làm rõ các giải pháp kỹ thuật, trách nhiệm của nền tảng, quyền và nghĩa vụ của phụ huynh cũng như cơ chế giám sát thực thi.
Việc đề xuất hạn chế quyền tương tác của trẻ dưới 16 tuổi cho thấy một cách tiếp cận mới mẻ trong quản lý không gian mạng, khi trọng tâm không chỉ dừng lại ở xử lý nội dung vi phạm mà còn hướng tới phòng ngừa rủi ro từ sớm. Tuy nhiên, đây mới chỉ là dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến. Bên cạnh mục tiêu bảo vệ trẻ em, chính sách cũng cần được cân nhắc trên nhiều khía cạnh, từ tính khả thi, tác động đến quyền tiếp cận thông tin, học tập và giao tiếp của trẻ, cho tới trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Những vấn đề này sẽ quyết định liệu đề xuất có thực sự trở thành một "lá chắn" hiệu quả cho trẻ em trên môi trường số hay không.
