Trong dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số, văn hóa xứ Nghệ đứng trước yêu cầu vừa bảo tồn những giá trị truyền thống, vừa đổi mới phương thức lan tỏa để thích ứng với đời sống hiện đại. Bằng sức trẻ, tư duy sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ, thanh niên Nghệ An đang từng bước đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, góp phần bồi đắp niềm tự hào quê hương, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh và phát huy nguồn lực nội sinh cho sự phát triển của tỉnh.
Văn hóa xứ Nghệ trước cơ hội và thách thức số
Có những miền quê được nhớ đến qua dáng núi, dòng sông; có những vùng đất in sâu trong tâm trí bởi những con người làm nên lịch sử. Với xứ Nghệ, ký ức về quê hương còn ngân vang trong những câu Ví, Giặm mộc mạc, trong truyền thống hiếu học, tinh thần vượt khó và cốt cách nghĩa tình của con người nơi đây.
Là quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nghệ An sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú, được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử. Từ các di tích lịch sử, cách mạng, lễ hội truyền thống đến phong tục, tập quán và những làn điệu dân ca, tất cả tạo nên bản sắc riêng, góp phần làm giàu thêm nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.
Nhưng văn hóa không chỉ thuộc về quá khứ. Những giá trị được trao truyền qua các thế hệ chỉ thực sự có sức sống khi tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, được thế hệ trẻ thấu hiểu, trân trọng và phát huy bằng những cách thức phù hợp với thời đại.
Sự phát triển của internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang mở ra những cơ hội mới cho việc lưu giữ, quảng bá và tiếp cận di sản. Tuy nhiên, không gian số cũng đặt ra những thách thức không thể xem nhẹ. Sự lấn át của các xu hướng giải trí nhất thời, tâm lý chạy theo lượt xem, lượt thích và những thông tin sai lệch có thể khiến các giá trị truyền thống bị nhìn nhận phiến diện, thậm chí bị xuyên tạc. Vì vậy, vấn đề không chỉ là đưa văn hóa lên mạng, mà còn là làm thế nào để văn hóa được truyền tải chính xác, hấp dẫn và có sức thuyết phục; làm thế nào để người trẻ không chỉ biết đến di sản mà còn hiểu, yêu và có trách nhiệm với di sản.
Khi thanh niên trở thành chủ thể sáng tạo văn hóa số
Trong bối cảnh đó, thay vì chỉ tiếp nhận những sản phẩm văn hóa có sẵn, người trẻ có thể trực tiếp tham gia kể chuyện lịch sử, giới thiệu di sản, ghi lại những nét đẹp của quê hương và lan tỏa các tấm gương tiêu biểu. Mỗi video, podcast, bài viết hay sản phẩm truyền thông được đầu tư nghiêm túc đều có thể trở thành một phương thức đưa văn hóa địa phương đến gần hơn với công chúng.
Thực tế cho thấy, tại Nghệ An, các nền tảng truyền thông của tổ chức Đoàn đang tạo ra kênh kết nối rộng mở để thực hiện nhiệm vụ này. Fanpage Tỉnh đoàn Nghệ An, YouTube, TikTok, website Tinhdoannghean.vn cùng mạng lưới truyền thông của các cấp bộ Đoàn góp phần lan tỏa những câu chuyện về lịch sử, truyền thống cách mạng, dân ca Ví, Giặm và những tấm gương thanh niên tiêu biểu trong học tập, lao động, tình nguyện.
Với khoảng 121.000 lượt theo dõi được thông tin trên fanpage Tỉnh đoàn Nghệ An, hệ thống truyền thông số của tổ chức Đoàn có điều kiện tiếp cận đông đảo đoàn viên, thanh thiếu nhi và cộng đồng. Đáng chú ý, các chương trình sinh hoạt toàn Đoàn trực tuyến trong năm 2026, với những chủ đề như “Từ chiếc khăn quàng đỏ đến khát vọng cống hiến”, đã thu hút hơn 56.000 lượt tương tác và trên 100.000 lượt yêu thích theo số liệu được cung cấp.
Những con số này cho thấy tiềm năng của việc đổi mới phương thức giáo dục truyền thống trên môi trường số. Khi nội dung được xây dựng phù hợp, cách thể hiện sinh động và hình thức tương tác hấp dẫn, những chủ đề chính trị, lịch sử, văn hóa vốn dễ bị xem là khô khan có thể trở nên gần gũi hơn với người trẻ.
Dẫu vậy, hiệu quả truyền thông không nên chỉ được đo bằng lượt xem hay lượt tương tác. Điều quan trọng hơn là sau khi tiếp cận nội dung, người trẻ hiểu thêm điều gì về quê hương, thay đổi ra sao trong nhận thức và có hành động thiết thực nào để gìn giữ, phát huy những giá trị tốt đẹp.
Bởi thế, nhiệm vụ của các cấp bộ Đoàn không chỉ là gia tăng số lượng bài đăng hay mở rộng độ phủ trên mạng xã hội, mà còn phải xây dựng được những nội dung có chiều sâu, bảo đảm tính chính xác và khơi gợi được sự đồng cảm. Khi thanh niên được trao cơ hội trở thành người sáng tạo nội dung, được hướng dẫn kỹ năng truyền thông và được trang bị khả năng kiểm chứng thông tin, họ sẽ có điều kiện phát huy vai trò chủ động trong xây dựng môi trường văn hóa số.
Từ góc độ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đây là cách làm có ý nghĩa thiết thực: lấy những giá trị chân chính, những câu chuyện có thật và những tấm gương tích cực để củng cố niềm tin, nâng cao sức đề kháng trước thông tin xấu độc. Thay vì chỉ phản ứng khi xuất hiện nội dung sai lệch, việc chủ động cung cấp thông tin chính xác, hấp dẫn và giàu bản sắc sẽ góp phần tạo dựng môi trường tiếp nhận thông tin lành mạnh ngay từ đầu.
Công nghệ mở lối cho hành trình khám phá di sản
Nếu truyền thông số giúp văn hóa lan tỏa rộng hơn thì các công cụ số hóa và hoạt động trải nghiệm có thể giúp người trẻ tiếp cận di sản sâu sắc hơn. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, sử dụng mã QR tại di tích, phát triển bản đồ số và từng bước ứng dụng công nghệ thực tế ảo đang mở ra những phương thức mới trong giáo dục lịch sử, văn hóa. Thay vì chỉ đọc thông tin trên bảng giới thiệu, người tham quan có thể chủ động tìm hiểu câu chuyện về nhân vật, sự kiện, bối cảnh lịch sử và giá trị của từng địa điểm thông qua thiết bị thông minh.
Một dấu ấn đáng chú ý là Sổ tay “Hành trình theo dấu chân Người” do Đoàn Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An triển khai, được giới thiệu nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Điểm mới của mô hình nằm ở cách tổ chức hành trình khám phá. Người tham gia không chỉ đến thăm các địa điểm gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Bác Hồ, mà còn được gợi mở những nhiệm vụ tìm hiểu, trải nghiệm và sưu tầm dấu xác nhận tại từng điểm đến. Qua đó, hoạt động tham quan được kết hợp với học tập, khám phá và tương tác, giúp kiến thức lịch sử trở nên gần gũi, dễ nhớ hơn.
Điều đáng quan tâm ở mô hình này không chỉ nằm ở công nghệ được sử dụng, mà còn ở sự thay đổi trong cách tổ chức hoạt động giáo dục. Người trẻ được khuyến khích tự tìm hiểu, tự khám phá và chủ động kết nối những thông tin tiếp nhận với trải nghiệm thực tế. Đó là cách chuyển từ truyền đạt kiến thức sang khơi gợi nhu cầu tìm hiểu, từ tham quan đơn thuần sang học tập thông qua trải nghiệm.
Đối với di sản phi vật thể, công nghệ cũng có thể hỗ trợ quá trình lưu giữ và truyền dạy. Các video biểu diễn, bản ghi âm, tư liệu về nghệ nhân, kho dữ liệu lời ca và những bài học trực tuyến về dân ca Ví, Giặm sẽ tạo điều kiện để thanh thiếu niên tiếp cận di sản linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của nghệ nhân và môi trường thực hành văn hóa truyền thống. Đối với những loại hình nghệ thuật gắn với ngữ điệu, cảm xúc và cách diễn xướng như Ví, Giặm, sự hướng dẫn trực tiếp của người am hiểu di sản vẫn có ý nghĩa đặc biệt. Vì vậy, hướng đi phù hợp là kết hợp số hóa tư liệu với truyền dạy trực tiếp, vừa mở rộng khả năng tiếp cận, vừa bảo đảm chiều sâu và tính nguyên bản của di sản.
Làm mới di sản, khơi dậy sức sáng tạo của người trẻ
Một di sản có thể được lưu giữ trong bảo tàng, sách vở hay kho dữ liệu điện tử, nhưng chỉ thực sự sống động khi tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Muốn vậy, cần tạo điều kiện để người trẻ không chỉ là người tiếp nhận văn hóa mà còn trở thành chủ thể sáng tạo, làm giàu thêm những giá trị được trao truyền.
Sự phát triển của các nền tảng video và mạng xã hội đã mở ra cơ hội để nghệ thuật truyền thống tiếp cận công chúng trẻ bằng những hình thức thể hiện mới. Những làn điệu dân ca, câu chuyện lịch sử hay nét sinh hoạt văn hóa địa phương có thể được giới thiệu qua video ngắn, sản phẩm âm nhạc, chương trình giao lưu và các dự án sáng tạo nội dung.
Ca sĩ trẻ Hương Trạm với ca khúc “Gái Nghệ” mang cái hồn của ví giặm đặt trong hơi thở âm nhạc hiện đại hay ca sĩ Hà Quỳnh Như với những sáng tạo gắn với chất liệu Xẩm Nghệ theo phong cách mới là những ví dụ về khả năng kết hợp truyền thống với phương thức biểu đạt đương đại. Thông qua YouTube, TikTok và các nền tảng trực tuyến, những sản phẩm như vậy có thể khơi gợi sự tò mò, giúp người trẻ tiếp cận các chất liệu nghệ thuật vốn ít xuất hiện trong không gian giải trí quen thuộc.
Dĩ nhiên, làm mới không đồng nghĩa với thay đổi tùy tiện. Sáng tạo chỉ thực sự có giá trị khi người thực hiện hiểu rõ đặc trưng của di sản, tôn trọng giá trị nguyên bản và lựa chọn cách thể hiện phù hợp với công chúng hôm nay. Công nghệ có thể làm tăng sức lan tỏa, nhưng tri thức văn hóa và trách nhiệm của người sáng tạo mới là yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm.
Trong môi trường học đường, hoạt động của Câu lạc bộ Nghệ thuật dân tộc tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Nghệ An cũng gợi mở một hướng tiếp cận thiết thực. Thông qua các buổi sinh hoạt tìm hiểu văn hóa, luyện tập và biểu diễn dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống, giới thiệu trang phục, ẩm thực và giao lưu giữa học sinh các vùng miền, những giá trị văn hóa được đưa vào đời sống học đường bằng hình thức trực quan, sinh động.
Việc giới thiệu các sản phẩm sáng tạo của học sinh trên fanpage câu lạc bộ còn giúp mở rộng phạm vi lan tỏa, quảng bá nét đẹp văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số miền Tây Nghệ An. Khi học sinh được trực tiếp tìm hiểu, thực hành và kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của mình, hoạt động giáo dục không chỉ góp phần bồi dưỡng kiến thức mà còn nuôi dưỡng sự tự tin, tinh thần tôn trọng khác biệt và ý thức gìn giữ bản sắc. Quan trọng hơn, quá trình đó góp phần hình thành lớp công dân số không chỉ thành thạo công nghệ mà còn có tri thức văn hóa, tư duy phản biện và trách nhiệm xã hội. Đây là những phẩm chất cần thiết để người trẻ vừa thích ứng với môi trường số, vừa giữ vững bản lĩnh và bản sắc trong quá trình hội nhập.
Biến giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển
Bảo tồn văn hóa sẽ có thêm động lực khi gắn với lợi ích thiết thực của cộng đồng. Từ sản phẩm mang thương hiệu địa phương đến du lịch trải nghiệm, kinh tế di sản có thể tạo ra sinh kế, mở rộng cơ hội việc làm và góp phần đưa các giá trị truyền thống vào đời sống kinh tế hiện đại.
Tại Nghệ An, thương hiệu “Sen quê Bác” và các mô hình du lịch cộng đồng ở Con Cuông, Quỳ Châu, Quế Phong cho thấy tiềm năng kết hợp giữa lợi thế địa phương, bản sắc văn hóa và nhu cầu trải nghiệm của du khách. Đây cũng là không gian để thanh niên tham gia khởi nghiệp, ứng dụng công nghệ và phát triển những sản phẩm, dịch vụ mang dấu ấn quê hương.
Thông qua thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng giới thiệu điểm đến, người trẻ có thể góp phần quảng bá sản phẩm đặc trưng, xây dựng thương hiệu, kết nối khách hàng và giới thiệu những câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm văn hóa. Đối với du lịch cộng đồng, các video trải nghiệm, bản đồ số và nội dung giới thiệu phong tục, ẩm thực, cảnh quan có thể giúp du khách hiểu rõ hơn về điểm đến trước khi lựa chọn hành trình.
Với thanh niên Nghệ An, khởi nghiệp văn hóa không chỉ là tìm kiếm cơ hội kinh doanh mà còn là quá trình nhận diện những giá trị riêng của quê hương để tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh và ý nghĩa xã hội. Khi tình yêu văn hóa được kết hợp với tư duy thị trường, năng lực công nghệ và tinh thần đổi mới sáng tạo, di sản có thể trở thành nguồn lực phát triển bền vững.
Khơi dậy nội lực văn hóa, bồi đắp bản lĩnh thanh niên
Để chuyển đổi số thực sự trở thành động lực phát huy văn hóa xứ Nghệ, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa tổ chức Đoàn, nhà trường, cơ quan quản lý văn hóa, các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương.
Trước hết, cần tiếp tục đổi mới công tác giáo dục lịch sử, văn hóa theo hướng gần gũi, thiết thực, gắn với trải nghiệm và nhu cầu của thanh thiếu niên. Người trẻ cần được tạo điều kiện để trực tiếp tìm hiểu di sản, gặp gỡ nghệ nhân, tham gia các dự án sáng tạo và đóng góp ý tưởng vào quá trình quảng bá văn hóa địa phương.
Cùng với đó, cần nâng cao năng lực số, kỹ năng truyền thông và khả năng kiểm chứng thông tin cho đoàn viên, thanh niên. Đây là cơ sở để người trẻ sử dụng công nghệ có trách nhiệm, nhận diện nội dung sai lệch, tôn trọng bản quyền và chủ động lan tỏa những giá trị chân chính.
Các cấp bộ Đoàn cũng cần khuyến khích những mô hình sáng tạo có tính ứng dụng cao, từ số hóa tư liệu lịch sử, xây dựng bản đồ di sản đến phát triển sản phẩm truyền thông, du lịch và khởi nghiệp văn hóa. Việc đánh giá hiệu quả không nên chỉ dừng ở số lượng sản phẩm hay lượt tương tác, mà cần quan tâm đến chất lượng nội dung, mức độ tham gia của thanh niên và tác động thực tế đối với nhận thức, hành vi của cộng đồng.
Đặc biệt, bảo vệ văn hóa trên không gian mạng cần được thực hiện bằng cả năng lực nhận diện thông tin sai lệch và khả năng chủ động lan tỏa những nội dung tích cực. Khi các giá trị lịch sử, truyền thống, tinh thần nhân ái và trách nhiệm cộng đồng được truyền tải bằng hình thức hấp dẫn, có sức thuyết phục, chúng sẽ góp phần tạo nên môi trường văn hóa số lành mạnh, củng cố niềm tin và nâng cao sức đề kháng của người trẻ trước những tác động tiêu cực.
Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là đứng ngoài dòng chảy thời đại; ngược lại, đó là biết mang những giá trị tốt đẹp của quá khứ bước vào tương lai bằng tâm thế chủ động và sáng tạo. Với sức trẻ, tinh thần đổi mới và khát vọng cống hiến, thanh niên Nghệ An có thể góp phần biến di sản thành nguồn lực phát triển, biến niềm tự hào quê hương thành hành động thiết thực và biến không gian số thành môi trường lan tỏa những giá trị tốt đẹp.
