Học liệu phải đi cùng thực tiễn sản xuất
Ở những địa bàn miền núi như Lai Châu, Điện Biên, đào tạo nghề cho lao động nông thôn thường gắn với những công việc cụ thể như chăn nuôi, trồng trọt, chế biến nông sản, dịch vụ và phát triển kinh tế hộ gia đình. Mỗi nghề có yêu cầu kỹ thuật riêng, trong khi trình độ tiếp cận thông tin, điều kiện học tập và khả năng sử dụng công nghệ của người học còn khác nhau.
Bởi vậy, học liệu nghề không thể chỉ là những tập giáo trình lưu trong tủ sách hoặc tài liệu điện tử được xây dựng để hoàn thành một nhiệm vụ. Giá trị của học liệu phải được đo bằng khả năng giúp người học hiểu, thực hành được kỹ thuật và tiếp tục vận dụng kiến thức sau khi kết thúc khóa học.
Tại một lớp dạy nghề chăn nuôi lợn ở xã Thanh An (Điện Biên), 35 học viên được tiếp cận kiến thức thông qua cả lý thuyết và thực hành. Thay vì chỉ nghe giảng về quy trình chăm sóc vật nuôi, người học cùng giáo viên theo dõi mô hình nuôi lợn, thực hành vệ sinh chuồng trại, nhận biết dấu hiệu bất thường và tìm hiểu cách phòng, trị bệnh.
Hai con lợn giống được sử dụng làm mô hình thực hành chung. Từ việc quan sát vật nuôi hằng ngày, học viên có điều kiện đối chiếu kiến thức trong bài học với những biểu hiện thực tế. Những tình huống như vật nuôi bỏ ăn, chậm lớn hay có dấu hiệu mắc bệnh trở thành nội dung trao đổi trực tiếp giữa giáo viên và người học.
Với chị Lò Thị Dung, bản Bông, xã Than An, những kiến thức có thể quan sát, ghi nhớ và thực hành ngay tại mô hình giúp việc tiếp thu thuận lợi hơn. Đây cũng là minh chứng cho thấy học liệu nghề chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được đặt trong mối liên hệ với điều kiện sản xuất của người dân.
Từ thực tế này, ông Trần Ninh Nam, Tổ trưởng Tổ Giáo dục nghề nghiệp, Trung tâm GDNN-GDTX Điện Biên chia sẻ: “Có thể nhìn nhận rõ hơn yêu cầu đối với tài liệu đào tạo. Nội dung cần thiết thực, dễ hiểu, phù hợp với trình độ người học và có hướng dẫn cụ thể để áp dụng sau khóa học”.
Đối với các nghề nông nghiệp ở vùng cao, một tài liệu tốt không nhất thiết phải có hình thức cầu kỳ. Điều quan trọng là học liệu phải phản ánh đúng điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và khả năng đầu tư của người dân.
Tại Lai Châu, yêu cầu này cũng đặt ra đối với các cơ sở GDNN khi tổ chức đào tạo những nghề gắn với thế mạnh địa phương. Tài liệu cần giúp người học không chỉ hoàn thành chương trình mà còn biết lựa chọn kỹ thuật phù hợp, giải quyết những vấn đề thường gặp trong sản xuất và nâng cao giá trị sản phẩm.
Duy trì học liệu bằng sự tham gia của cơ sở đào tạo và doanh nghiệp
Một trong những hạn chế thường gặp trong phát triển học liệu nghề là khoảng cách giữa thời điểm xây dựng tài liệu và quá trình sử dụng thực tế. Có tài liệu nhưng giáo viên ít khai thác; có video hướng dẫn nhưng nội dung chưa được cập nhật; có giáo trình nhưng thiếu hình ảnh, mô hình thực hành để người học đối chiếu. Khi chương trình hỗ trợ kết thúc, nếu không có người chịu trách nhiệm quản lý, bổ sung và khai thác, học liệu rất dễ bị bỏ quên.
Tại các cơ sở GDNN ở Lai Châu và Điện Biên, việc duy trì nguồn học liệu cần bắt đầu từ chính đội ngũ giáo viên. Mỗi giáo viên không chỉ là người sử dụng giáo trình mà còn cần tham gia biên soạn, điều chỉnh và bổ sung tài liệu từ thực tiễn giảng dạy. Những câu hỏi người học thường gặp, lỗi kỹ thuật phát sinh trong quá trình thực hành hay những thay đổi về quy trình sản xuất đều có thể trở thành chất liệu để hoàn thiện bài giảng.
Đặc biệt, với các lớp nghề dành cho lao động nông thôn, học liệu nên được thiết kế theo hướng dễ tiếp cận, có thể sử dụng lại sau khi kết thúc khóa học. Việc kết hợp tài liệu in với học liệu số là hướng đi cần thiết. Những video ngắn, hình ảnh minh họa, mã QR dẫn đến hướng dẫn kỹ thuật hoặc tài liệu điện tử lưu trên điện thoại có thể giúp người học tiếp tục tiếp cận kiến thức mà không phải chờ đến lớp đào tạo tiếp theo. Học liệu số cần có phiên bản dễ tải, dễ xem ngoại tuyến, đồng thời duy trì tài liệu in và hướng dẫn trực tiếp.
Ở chiều ngược lại, người học cũng cần được xem là chủ thể đóng góp vào quá trình hoàn thiện học liệu. Sau mỗi khóa học, cơ sở đào tạo có thể ghi nhận những nội dung dễ hiểu, khó hiểu, kỹ năng còn thiếu và những tình huống phát sinh khi người lao động trở về địa phương. Từ đó, giáo viên điều chỉnh bài giảng, bổ sung hình ảnh, ví dụ và hướng dẫn thực hành phù hợp hơn.
Đối với cơ quan quản lý, vấn đề cần quan tâm là xây dựng cơ chế duy trì học liệu sau hỗ trợ, thay vì chỉ đánh giá kết quả thông qua số lượng tài liệu được biên soạn hoặc số lớp được tổ chức. Cần có đầu mối quản lý, phân công trách nhiệm cập nhật, lưu trữ và chia sẻ học liệu giữa các cơ sở GDNN; đồng thời có kinh phí phù hợp cho việc chỉnh sửa, bổ sung nội dung và tập huấn giáo viên.
Tại Lai Châu và Điện Biên, phát triển học liệu nghề có ý nghĩa thiết thực đối với nâng cao chất lượng đào tạo lao động nông thôn, nhất là ở những địa bàn xa trung tâm. Nhưng để nguồn lực đầu tư không dừng lại ở kết quả của một chương trình hỗ trợ, cần chuyển từ tư duy xây dựng tài liệu sang tư duy quản trị và khai thác học liệu lâu dài.
Sau mỗi khóa học, tài liệu cần được giữ lại, bổ sung từ những kinh nghiệm thực tế và tiếp tục chuyển giao cho khóa học tiếp theo. Khi giáo viên chủ động cập nhật, cơ sở đào tạo có trách nhiệm quản lý, doanh nghiệp cùng tham gia và người học có thể sử dụng để tự học, học liệu mới thực sự trở thành tài sản chung của hoạt động GDNN.
Bởi thước đo cuối cùng của phát triển học liệu nghề không nằm ở số trang giáo trình hay số video được tạo ra, mà ở việc người lao động có thể mở tài liệu, tìm được kiến thức cần thiết và tự tin áp dụng vào công việc, ngay cả khi lớp học đã kết thúc.
