Đổi mới căn bản mô hình bổ nhiệm GS, PGS đáp ứng yêu cầu mới

Gắn chức danh với vị trí việc làm, bảo đảm cơ hội phát triển đội ngũ

Tham dự một số phiên họp và theo dõi quá trình xây dựng dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư (GS), phó giáo sư (PGS), GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định, phiên bản dự thảo ngày 6/11 đã tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp, phản biện từ các hội thảo và nhà khoa học. Qua nghiên cứu, ông đánh giá các điều khoản cơ bản đã được quy định rõ ràng, chặt chẽ.

Phát biểu tại hội nghị trực tuyến lấy ý kiến về dự thảo do Bộ GD&ĐT tổ chức, từ góc độ lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, GS.TS Hoàng Anh Tuấn bày tỏ sự đồng tình với định hướng và nội dung văn bản. Ông cho biết, trước hội nghị, nhà trường đã đề nghị trưởng các ngành nghiên cứu, góp ý. Đến thời điểm hội nghị, nhà trường nhận được một vài ý kiến, chủ yếu đề nghị làm rõ thêm một số nội dung, không phải những băn khoăn, thắc mắc về quy định trong dự thảo.

Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, dự thảo vừa bảo đảm tính kế thừa, vừa có những điều chỉnh theo hướng tiếp cận các chuẩn mực chung về chức danh GS, PGS trên thế giới. Trong đó, việc kế thừa nhiều nội dung từ Quyết định 37 giúp quy định mới tiếp tục gắn với thực tiễn giáo dục đại học Việt Nam. "Yếu tố kế thừa này rất quan trọng", ông nhấn mạnh.

Tuy nhiên, kế thừa không có nghĩa là rập khuôn. Một trong những điểm ông đặc biệt đồng tình là gắn chức danh GS, PGS với vị trí việc làm. Trong bối cảnh vị trí việc làm đang được xác định trên phạm vi toàn quốc ở nhiều lĩnh vực, việc triển khai quy định mới trong giáo dục đại học vào thời điểm này là phù hợp. Theo ông, khi đội ngũ viên chức trong ngành Giáo dục, trong đó có giáo dục đại học, từng bước thay đổi nhận thức về vị trí việc làm, việc thực hiện quy định mới sẽ có thêm điều kiện thuận lợi.

Cách tiếp cận như dự thảo cũng mở rộng nguồn ứng viên khi cơ sở giáo dục đại học có thể thu hút nhân lực từ bên ngoài. Ông Tuấn cho rằng, thay đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các trường, đặc biệt, nguyên tắc tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, trong đó quy trách nhiệm cho người đứng đầu, sẽ tạo áp lực không nhỏ đối với hiệu trưởng. Tuy nhiên, đây cũng là yêu cầu cần thiết để bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng trong công tác bổ nhiệm GS, PGS.

Một nội dung khác được ông đồng tình là việc xác định chỉ tiêu theo nhóm ngành, tạo độ mở đối với những lĩnh vực có tính đặc thù. Với một số ngành khoa học xã hội và nhân văn như Dân tộc học, Khảo cổ học, việc thành lập hội đồng riêng có thể gặp khó khăn do số lượng chuyên gia trong ngành hạn chế. Nếu những ngành gần nhau có thể được nhóm lại, các trường sẽ thuận lợi hơn trong việc tìm kiếm chuyên gia tham gia hội đồng. Bên cạnh đó, dự thảo có độ mở về quốc tịch của thành viên hội đồng, cho phép huy động chuyên gia nước ngoài.

“Trong Khoa học Xã hội và Nhân văn, gần như các lĩnh vực của chúng tôi ở trường đều có chuyên gia quốc tế, thậm chí có chuyên gia quốc tế sử dụng tiếng Việt rất tốt. Cho nên dù lúc đầu có một chút băn khoăn, nhưng khi đọc kỹ các điều khoản có ràng buộc với nhau trước và sau, tôi cảm thấy yên tâm hơn”, GS.TS Hoàng Anh Tuấn chia sẻ.

Về công thức xác định số lượng GS, PGS, ông cho rằng cách tiếp cận của dự thảo là phù hợp. Theo ông, các chức danh, nhất là GS, cần gắn với vị trí việc làm, có vai trò dẫn dắt, định hướng, xây dựng và phát triển một lĩnh vực chuyên môn; đồng thời có thể kết nối các lĩnh vực để khai mở những hướng nghiên cứu mới mang tính liên ngành. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế tình trạng gia tăng số lượng chức danh không cần thiết.

Ông đánh giá cao việc dự thảo bước đầu tính đến tương quan số lượng GS với PGS, PGS với tiến sĩ, cũng như tỷ lệ so với tổng thể cán bộ, viên chức. Theo ông, đây là yêu cầu cần thiết trong quá trình chuyên nghiệp hóa đội ngũ, khi GS, PGS cần được xác định là những vị trí việc làm có vai trò dẫn dắt chuyên môn và đi kèm trách nhiệm cụ thể. Bên cạnh đó, việc kết hợp các tiêu chí cứng, tiêu chí mềm với sự linh hoạt trong quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm là hợp lý.

Đặc biệt, GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho rằng quy định chuyển tiếp trong dự thảo có ý nghĩa thiết thực, nhất là trong ba năm đầu triển khai. Theo phương án được trình bày tại hội nghị, trong năm đầu tiên, số lượng bổ nhiệm dự kiến không vượt quá một tỷ lệ nhất định so với tổng số giảng viên đang có học hàm, học vị tại thời điểm đầu năm học. Quy định này nhằm tránh tình trạng bổ nhiệm ồ ạt, lấp đầy các vị trí ngay từ đầu, khiến những ứng viên có năng lực, nhất là đội ngũ tiến sĩ trẻ, mất cơ hội phấn đấu và phát triển.

Ông cho biết, khi dự thảo bắt đầu được đưa ra trao đổi, nhiều tiến sĩ trẻ trong trường đã bày tỏ băn khoăn về nguy cơ hết cơ hội nếu các vị trí được bổ nhiệm kín. Vì vậy, điều khoản chuyển tiếp có ý nghĩa tạo dư địa cho đội ngũ kế cận, đồng thời giúp các trường chủ động hơn trong điều tiết, phát triển nhân lực.

Đánh giá chung về dự thảo, GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho rằng văn bản được xây dựng chặt chẽ, có tính kế thừa, có tính mới, thể hiện sự hội nhập và phù hợp với bối cảnh Chính phủ đang quyết liệt triển khai yêu cầu xác định vị trí việc làm.

Hài hòa chuẩn mực chung của Nhà nước, quyền tự chủ trường ĐH, trách nhiệm người được bổ nhiệm

Cùng quan điểm về sự cần thiết phải đổi mới, PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng cho rằng, định hướng trong dự thảo thể hiện tư duy đổi mới trong quản lý và phát triển đội ngũ trí thức, phù hợp với yêu cầu tăng cường tự chủ đại học, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới.

Theo PGS.TS Võ Văn Minh, điểm đổi mới quan trọng nhất là tăng quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục đại học trong tuyển chọn và bổ nhiệm GS, PGS. Theo hướng tiếp cận mới, Nhà nước quy định các tiêu chuẩn chung, yêu cầu tối thiểu và thực hiện giám sát; các trường căn cứ vào sứ mệnh, chiến lược phát triển, nhu cầu chuyên môn và vị trí việc làm để tổ chức tuyển chọn, bổ nhiệm, đồng thời chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Ông cho rằng đây là hướng đi phù hợp bởi mỗi trường đại học có thế mạnh, định hướng và nhu cầu phát triển khác nhau. Trường chú trọng khoa học cơ bản sẽ có nhu cầu phát triển đội ngũ khác với trường định hướng công nghệ, ứng dụng hay đào tạo nghề nghiệp. Ngay trong một trường, nhu cầu về GS, PGS ở các ngành cũng không giống nhau. Vì vậy, trao quyền chủ động cho nhà trường sẽ giúp việc lựa chọn, sử dụng nhân tài sát hơn với yêu cầu thực tế, thay vì chỉ tập trung đáp ứng một cơ cấu chức danh chung.

Một điểm mới đáng ghi nhận nữa là chuyển trọng tâm đánh giá từ số lượng thành tích sang chất lượng và giá trị đóng góp thực chất. Việc không tiếp tục phụ thuộc vào bảng quy đổi điểm công trình, chú trọng đánh giá những công trình khoa học tiêu biểu, tăng cường phản biện độc lập, kiểm soát xung đột lợi ích và đề cao liêm chính học thuật là những định hướng rất cần thiết. Đặc biệt, việc coi trọng năng lực giảng dạy cho thấy cách nhìn toàn diện hơn về vai trò của GS, PGS trong trường đại học.

Theo PGS.TS Võ Văn Minh, một GS, PGS không chỉ cần có thành tựu nghiên cứu, mà còn phải có năng lực đào tạo, dẫn dắt chuyên môn, phát triển đội ngũ kế cận và đóng góp cho xã hội. Giá trị của một nhà khoa học không chỉ nằm ở những gì đã công bố, mà còn ở những tri thức được truyền đạt, những thế hệ được đào tạo, những nhóm nghiên cứu được hình thành và những vấn đề thực tiễn được giải quyết từ chính các kết quả nghiên cứu ấy.

Từ góc nhìn của một trường đại học sư phạm, PGS.TS Võ Văn Minh đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm sự hài hòa giữa nghiên cứu khoa học, đào tạo và phục vụ cộng đồng. Các trường sư phạm không chỉ thực hiện nhiệm vụ đào tạo giáo viên mà còn có những đóng góp quan trọng cho khoa học cơ bản, khoa học giáo dục, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn. Vì vậy, hệ thống tiêu chí cần phản ánh được đặc thù của từng lĩnh vực, ghi nhận cả những công trình có giá trị học thuật nền tảng, những đóng góp trong đổi mới giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực và giải quyết các vấn đề của thực tiễn. Không nên áp dụng một thước đo đồng nhất, máy móc cho tất cả các ngành, lĩnh vực.

Bên cạnh sự đồng thuận với chủ trương đổi mới, PGS.TS Võ Văn Minh cho rằng dự thảo cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện một số nội dung để bảo đảm tính kế thừa, thống nhất về pháp lý và khả thi khi triển khai. Trong đó, cần có quy định chuyển tiếp rõ ràng, bảo đảm quyền lợi chính đáng và tính liên tục của đội ngũ đã được bổ nhiệm qua các thời kỳ; làm rõ mối quan hệ giữa chức danh GS, PGS với vị trí việc làm, quyền lợi và trách nhiệm của người được bổ nhiệm; tiếp tục kiểm chứng phương pháp xác định số lượng GS, PGS tối đa theo từng nhóm ngành; đồng thời bảo đảm điều kiện thực hiện và năng lực tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học.

PGS.TS Võ Văn Minh tin rằng, nếu được hoàn thiện trên cơ sở hài hòa giữa chuẩn mực chung của Nhà nước, quyền tự chủ của các trường và trách nhiệm của người được bổ nhiệm, chính sách mới sẽ tạo thêm động lực để phát hiện, thu hút, trọng dụng và phát huy nhân tài; qua đó nâng cao chất lượng giáo dục đại học, phát triển khoa học và khẳng định vị thế trí tuệ Việt Nam.

“Đổi mới để kế thừa tốt hơn, tự chủ để phát huy tốt hơn và bổ nhiệm để cống hiến nhiều hơn - đó nên là tinh thần xuyên suốt của chính sách GS, PGS trong thời kỳ mới”, PGS.TS Võ Văn Minh chia sẻ.