Chiều 13/1, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ – Lý luận và thực tiễn”.
Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng – Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương – nhấn mạnh, một trong những đặc trưng cốt lõi của chủ nghĩa xã hội công nghệ là vai trò trung tâm của Nhà nước trong định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Nhà nước không chỉ đóng vai trò “khắc phục các khuyết tật của thị trường”, mà còn là chủ thể kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; chủ động đầu tư hạ tầng số, phát triển cơ sở dữ liệu dùng chung, thúc đẩy khoa học – công nghệ gắn với nâng cao chất lượng giáo dục và bảo đảm an sinh xã hội trong quá trình chuyển đổi.
Thông qua các chính sách đào tạo lại, học tập suốt đời, bảo hiểm xã hội thích ứng và hỗ trợ chuyển đổi việc làm, Nhà nước xã hội chủ nghĩa hướng tới giảm thiểu tác động tiêu cực của tự động hóa. Mục tiêu là biến tiến bộ công nghệ thành động lực giải phóng con người khỏi lao động nặng nhọc, đơn điệu, thay vì đẩy người lao động vào nguy cơ mất việc làm và thu nhập.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng khẳng định, tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phụ thuộc vào hệ giá trị và mục tiêu phát triển mà xã hội lựa chọn. Nếu bị chi phối hoàn toàn bởi lợi nhuận, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng và xói mòn quyền con người. Ngược lại, khi được định hướng bởi các giá trị nhân văn, công bằng và bao trùm, AI sẽ trở thành công cụ quan trọng nâng cao phúc lợi xã hội, cải thiện dịch vụ công, giáo dục, y tế và bảo vệ các nhóm yếu thế.
Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ – trong đó, con người vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể trung tâm của phát triển.
Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý đã tập trung phân tích, làm rõ sự khác biệt bản chất giữa chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ. Dù cùng khai thác sức mạnh của công nghệ mới nhằm nâng cao năng suất và hiệu quả phát triển, hai mô hình này khác biệt sâu sắc về quan hệ sản xuất và hệ giá trị.
Theo các ý kiến tại hội thảo, trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, dữ liệu được xem là tài nguyên chiến lược, chủ yếu phục vụ mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và củng cố vị thế độc quyền của các tập đoàn công nghệ. Cách tiếp cận này làm trầm trọng thêm mâu thuẫn giữa tính xã hội hóa ngày càng cao của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Ngược lại, chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt trọng tâm vào việc coi dữ liệu và tri thức là tài sản xã hội, được quản lý và khai thác vì lợi ích chung. Đặc trưng cốt lõi của mô hình này là vai trò trung tâm của Nhà nước trong kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư hạ tầng số, phát triển khoa học – công nghệ gắn với bảo đảm an sinh xã hội.
Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, đối sánh hai mô hình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hoạch định đường lối phát triển đất nước trong kỷ nguyên số. Yêu cầu đặt ra là chủ động tiếp thu thành tựu khoa học – công nghệ của nhân loại, đồng thời kiên định mục tiêu phát triển vì con người, thực hiện phương châm “không để ai bị bỏ lại phía sau” trong quá trình chuyển đổi số.
