Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực cốt lõi tạo đột phá về năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh quốc gia. Để đáp ứng yêu cầu phát triển, Việt Nam cần chú trọng nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Thời gian qua, giáo dục đại học đã có những chuyển động tích cực. Theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, 103 chương trình tài năng kỹ sư, thạc sĩ STEM được triển khai tại 23 cơ sở giáo dục đại học; 9 chương trình đào tạo bán dẫn được phê duyệt đợt đầu tại 2 cơ sở. Bước đầu hình thành 13 mạng lưới trung tâm đào tạo xuất sắc với hơn 300 thành viên.
Năm 2026, các ngành STEM chiếm 33,6% tổng chỉ tiêu tuyển sinh đại học; trong đó, các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược tăng 13% so với năm 2025.
Cùng với mở rộng quy mô, các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp đã rà soát, sửa đổi hơn 1.400 lượt chương trình và bổ sung mới khoảng 750 lượt chương trình. Một số trường đưa học phần về trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, đổi mới sáng tạo vào đào tạo, mở ngành đón đầu công nghệ tương lai và đầu tư phòng thí nghiệm vi mạch bán dẫn. Những kết quả này cho thấy nỗ lực đổi mới đào tạo đang được đẩy mạnh.
Tuy nhiên, để chương trình thực sự gắn với nhu cầu nhân lực, sự tham gia của doanh nghiệp cần đi sâu hơn vào quá trình đào tạo.
Thực tế, hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp ở Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào tiếp nhận sinh viên thực tập, tài trợ học bổng và tổ chức ngày hội việc làm. Một số trường đã mời doanh nghiệp tham gia khảo sát nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, thẩm định chuẩn đầu ra và chia sẻ kinh nghiệm thực tế.
Dù vậy, tỷ lệ doanh nghiệp trực tiếp tham gia đào tạo hoặc nghiên cứu còn hạn chế; nguồn thu của các trường từ hoạt động khoa học - công nghệ và chuyển giao công nghệ còn khiêm tốn.
Để thay đổi thực trạng này, doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình và chuẩn đầu ra, đến giảng dạy, hướng dẫn thực hành và đánh giá kết quả học tập. Nhà trường cần chủ động kết nối năng lực đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn; cập nhật nội dung, phương pháp giảng dạy và phát triển các chương trình liên ngành, nhất là trong những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học và năng lượng xanh.
Quan trọng hơn, hợp tác không nên dừng ở đào tạo mà cần mở rộng sang nghiên cứu khoa học, phát triển và chuyển giao công nghệ. Doanh nghiệp chủ động đưa ra những vấn đề từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh để hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu sẽ giúp hoạt động nghiên cứu gắn với nhu cầu ứng dụng.
Qua đó, nhà trường vừa đào tạo nhân lực, vừa phát huy năng lực nghiên cứu; doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận tri thức và hợp tác phát triển công nghệ. Liên kết cũng cần được mở rộng sang đào tạo nâng cao trình độ, chuyển đổi kỹ năng cho người lao động.
Để mối quan hệ này vận hành hiệu quả, Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế hợp tác ba nhà, tháo gỡ vướng mắc về tài chính, thủ tục hành chính và tạo điều kiện luân chuyển nhân lực hai chiều giữa nhà trường với doanh nghiệp.
Nguồn ngân sách khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo cùng các chương trình mục tiêu quốc gia cần được huy động phù hợp để đầu tư hạ tầng, phòng thí nghiệm, trung tâm đổi mới sáng tạo; hỗ trợ vốn mồi, đồng tài trợ cho các dự án hợp tác thuộc danh mục công nghệ chiến lược.
Đồng thời, cần lựa chọn những cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp có tiềm năng để thí điểm, đánh giá và nhân rộng mô hình hiệu quả.
Khi doanh nghiệp tham gia thực chất vào đào tạo và nghiên cứu, nhà trường gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu thị trường, còn Nhà nước tạo dựng cơ chế và nguồn lực phù hợp, liên kết ba nhà mới có thể đi vào chiều sâu. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.
