Kiến tạo môi trường giáo dục tích cực

Từ thực tiễn, các nhà giáo khẳng định vai trò trung tâm của người thầy trong kiến tạo môi trường giáo dục tích cực, nhân văn và truyền cảm hứng.

Người truyền cảm hứng

Trong bối cảnh giáo dục phổ thông đang đổi mới mạnh mẽ, cùng sự phát triển nhanh chóng của STEM, khoa học kỹ thuật và trí tuệ nhân tạo (AI), vai trò người thầy không dừng lại ở truyền thụ kiến thức, mà còn là người truyền cảm hứng, khơi dậy đam mê và dẫn dắt học sinh tiếp cận tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề thực tiễn. Câu chuyện dạy học của thầy Trang Minh Thiên - Tổ trưởng chuyên môn tổ Công nghệ - Sinh học - Tin học, Trường THPT Nguyễn Việt Dũng (TP Cần Thơ) là minh chứng sinh động cho tinh thần đổi mới ấy.

Tư duy “lấy học sinh làm trung tâm” được thầy Trang Minh Thiên thể hiện nhất quán trong mọi hoạt động chuyên môn. Thay vì mở đầu bài học bằng lý thuyết khô cứng, thầy khơi gợi bằng câu hỏi gắn với đời sống, những tình huống thực tế quen thuộc để học sinh quan sát và trải nghiệm. Từ đó, các em được đặt vào vai trò người khám phá, tự đặt vấn đề, đề xuất giả thuyết, thử nghiệm, sai - sửa và rút ra kết luận. Quá trình ấy giúp học sinh nhận ra kiến thức công nghệ, STEM, hay AI hiện diện trong chính đời sống hằng ngày.

Tinh thần này cũng được thể hiện rõ qua cách thầy tổ chức cho học sinh tham gia các dự án STEM và nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Mỗi dự án không nhằm chạy theo thành tích mà là hành trình học tập thực chất. Học sinh được hướng dẫn xác định vấn đề, từ nhu cầu thực tiễn của gia đình, nhà trường hoặc cộng đồng, từ đó vận dụng kiến thức liên môn để đề xuất, thiết kế giải pháp.

Ngay cả khi ý tưởng chưa hoàn thiện, thầy luôn đóng vai trò người cố vấn, gợi mở hướng đi, đặt câu hỏi phản biện và khuyến khích học sinh mạnh dạn thử nghiệm. Nhiều em từ chỗ rụt rè, thiếu tự tin đã dần trưởng thành qua mỗi lần thảo luận, thuyết trình, hình thành tư duy khoa học, tinh thần hợp tác và niềm tin vào năng lực của bản thân.

Hiện nay, khi người học được đặt ở vị trí trung tâm và giáo viên không còn là người truyền đạt kiến thức duy nhất, để khơi dậy niềm say mê học tập, khát vọng vươn lên của học sinh, thầy cô phải trở thành người truyền cảm hứng. Cô Trần Thị Lý - giáo viên Trường THPT Hương Vinh (TP Huế) luôn tâm niệm điều này và nhớ mãi câu chuyện về một học sinh từng rất rụt rè, ngại phát biểu, không hoàn thành các nhiệm vụ học tập được giao.

Thay vì trách phạt, cô lựa chọn động viên, hướng dẫn, giao những nhiệm vụ nhỏ, phù hợp và luôn ghi nhận, khích lệ dù chỉ là những cố gắng rất ít ỏi, đặc biệt vào những lúc em chán nản, muốn bỏ cuộc. Nhờ sự kiên trì ấy, học sinh dần trở nên tự tin hơn, chủ động tham gia các hoạt động học tập, cả thiện rõ rệt kỹ năng, tư duy và thái độ học tập.

Một câu chuyện khác về trường hợp lớp học có học sinh không may bị mắc bệnh tâm lý. Mỗi khi học tập căng thẳng, em thường bất ngờ bật dậy, làm đổ bàn ghế. Với giáo viên không vững tâm lý, việc hoàn thành trọn vẹn một tiết học không dễ. Thế nhưng, hơn hai năm qua, nhờ sự kiên trì, yêu thương, thấu hiểu, tận tình và đồng cảm của tập thể thầy cô, các tiết học vẫn diễn ra suôn sẻ, thành công, giúp học sinh này từng bước hoàn thiện cả tri thức, nhân cách.

“Tôi biết nhiều thầy cô chủ nhiệm bận rộn ngày đêm vì học sinh trong lớp chưa ngoan, lớp còn chưa tiến bộ. Nhiều người làm việc với hơn 100% năng lượng, mong học sinh trưởng thành, trở thành công dân tốt, có ích cho xã hội. Qua những trải nghiệm đó, tôi nhận ra rằng, niềm tin, sự quan tâm, động viên, tận tụy của mỗi thầy cô có sức mạnh rất lớn trong truyền cảm hứng cho học sinh”, cô Trần Thị Lý chia sẻ.

Nuôi dưỡng động lực học tập

Để xây dựng ngôi trường của khát vọng, cô Trần Thị Lý cho rằng, người thầy không chỉ cần vững vàng chuyên môn, nghiệp vụ, mà phải linh hoạt, đổi mới phương pháp dạy học, quan tâm, động viên, chỉ bảo học sinh tận tình. Điều này càng quan trọng khi các mối quan hệ đang bị phai nhạt bởi sự phát triển của công nghệ.

Bên cạnh đó, người thầy cần tạo dựng được niềm tin và khơi dậy trong học sinh niềm đam mê học tập. Nhà trường chú trọng xây dựng, vun đắp các mối quan hệ trong quá trình giáo dục giữa học sinh với học sinh, học sinh với thầy cô, giữa nhà trường, gia đình và xã hội.

“Chúng tôi hy vọng, giáo viên sẽ luôn được tạo điều kiện tham gia học tập, bồi dưỡng nâng cao chuyên môn nghiệp vụ; giảm áp lực về hồ sơ, sổ sách để có thêm thời gian đầu tư cho bài giảng và quan tâm đến học sinh. Bên cạnh đó, cần chế độ đãi ngộ xứng đáng cho nhà giáo, để mỗi thầy cô được coi trọng, nỗ lực mỗi ngày trở thành nguồn cảm hứng cho học trò”, cô Trần Thị Lý bày tỏ.

Còn theo cô Tạ Thị Thanh Hương - giáo viên Trường THCS & THPT Sư phạm (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2), giáo viên truyền cảm hứng cho học sinh trước hết bằng thái độ và cách ứng xử hằng ngày. Khi thầy cô thực sự quan tâm, lắng nghe, tin tưởng học sinh, việc học sẽ không còn là áp lực.

Truyền cảm hứng không nhất thiết phải đến từ những bài giảng cầu kỳ, mà quan trọng hơn là giúp học sinh cảm nhận “mình có thể làm được”. Giáo viên cần khuyến khích các em đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, chấp nhận sai và mạnh dạn bày tỏ quan điểm. Khi lớp học trở thành môi trường an toàn, thân thiện, động lực học tập sẽ hình thành một cách tự nhiên.

Các hoạt động học tập nên đa dạng, gắn với đời sống để học sinh thấy việc học có ý nghĩa. Bên cạnh đó, việc đánh giá cần chú trọng quá trình và sự tiến bộ, không chỉ nhìn vào điểm số. Khi cảm thấy được ghi nhận, học sinh sẽ có động lực học tập bền vững hơn.

“Trong quá trình giảng dạy, tôi từng gặp nhiều học sinh nhút nhát, ngại phát biểu vì sợ sai. Với việc giao những nhiệm vụ nhỏ, phù hợp với khả năng và kịp thời động viên khi các em có tiến bộ, học sinh dần tự tin hơn, chủ động giơ tay phát biểu và tham gia các hoạt động trên lớp. Những thay đổi ấy khiến tôi tin rằng, sự động viên đúng lúc của giáo viên có thể tạo ra ảnh hưởng rất lớn đối với học sinh”, cô Thanh Hương chia sẻ.

Ở góc độ cán bộ quản lý, thầy Nguyễn Minh Đạo - Hiệu trưởng Trường THPT Lam Kinh (Thanh Hóa) nhận định, người thầy truyền cảm hứng không chỉ dạy chữ mà còn “dạy người”, giúp học sinh nuôi dưỡng ước mơ, hình thành động cơ học tập đúng đắn và phát triển toàn diện tri thức, kỹ năng, nhân cách.

Thầy Đạo cho rằng, trong quá trình dạy học, giáo viên cần đóng vai trò là người truyền cảm hứng thông qua truyền lửa đam mê với nghề, với môn học; tạo động lực học tập cho học sinh; làm gương về nhân cách, lối sống và thái độ học tập; thấu hiểu, đồng hành cùng học sinh.

Khi giáo viên yêu nghề, yêu môn học sẽ lan tỏa được cảm xúc tích cực đến học sinh. Sự say mê, tâm huyết thể hiện qua từng bài giảng, lời nói, cử chỉ sẽ giúp học sinh cảm nhận được ý nghĩa của việc học, từ đó hình thành hứng thú học tập. Giáo viên cần biết khích lệ, động viên kịp thời, ghi nhận sự tiến bộ dù nhỏ của học sinh. Việc đánh giá công bằng, mang tính xây dựng giúp các em tự tin, dám thử thách bản thân, không ngại sai khi học tập.

Đặc biệt, thầy cô là tấm gương về đạo đức, tinh thần trách nhiệm, ý thức tự học và thái độ tích cực trước khó khăn. Hình ảnh người thầy mẫu mực sẽ truyền cảm hứng mạnh mẽ. Cùng với đó, khi giáo viên lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt, quan tâm đến hoàn cảnh và tâm lý của từng em, học sinh sẽ cảm thấy được chia sẻ, tin tưởng; từ đó, sẵn sàng mở lòng, chủ động học tập và phấn đấu vươn lên.

Từ thực tiễn giảng dạy, thầy Trang Minh Thiên rút ra bài học: Muốn xây dựng môi trường giáo dục tích cực, trước hết người thầy phải tin vào khả năng của học sinh. Khi được tin tưởng, trao quyền, khích lệ, học sinh sẽ chủ động hơn trong học tập, sáng tạo.

Thầy cô cần tạo dựng không khí lớp học cởi mở, nơi mọi ý kiến được lắng nghe, mọi câu hỏi được tôn trọng; sai lầm không bị xem là thất bại mà trở thành dữ liệu để học sinh phân tích, cải tiến giải pháp. Cách tiếp cận này giúp các em hình thành tâm thế dám nghĩ, dám làm - phẩm chất cốt lõi của công dân trong kỷ nguyên STEM và AI.

“Trong giảng dạy Công nghệ, tôi luôn chú trọng gắn kiến thức với các xu hướng công nghệ hiện đại. Những nội dung về điện - điện tử, tự động hóa, điều khiển, cảm biến hay AI được cụ thể hóa thông qua mô hình, sản phẩm, phần mềm mô phỏng và các bài toán thực tiễn, thay vì trình bày thuần túy lý thuyết.

Tôi khuyến khích học sinh sử dụng công cụ số và trí tuệ nhân tạo như một “trợ lý học tập” để tìm kiếm thông tin, thử nghiệm ý tưởng, tối ưu thiết kế; đồng thời luôn nhấn mạnh đạo đức công nghệ, trách nhiệm xã hội và tư duy phản biện trong sử dụng AI”, thầy Trang Minh Thiên bày tỏ.

Kiến tạo trường học của khát vọng

Cùng với đó, thầy Trang Minh Thiên đề xuất một số giải pháp thiết thực nhằm xây dựng môi trường giáo dục tích cực, truyền cảm hứng cho học sinh trong lĩnh vực STEM, khoa học kỹ thuật và AI.

Thứ nhất, nhà trường cần tạo điều kiện để giáo viên mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề và hoạt động trải nghiệm.

Thứ hai, cần xây dựng không gian học tập mở như phòng STEM, xưởng công nghệ, câu lạc bộ nghiên cứu khoa học, nơi học sinh có thể thử nghiệm ý tưởng mà không bị áp lực điểm số.

Thứ ba, tăng cường kết nối giữa nhà trường với doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng để học sinh được tiếp cận các vấn đề thực tiễn, định hướng nghề nghiệp sớm. Cuối cùng, bồi dưỡng năng lực số, năng lực AI cho giáo viên và học sinh là yêu cầu tất yếu để bắt kịp sự phát triển của khoa học - công nghệ hiện đại.

Cô Tạ Thị Thanh Hương bày tỏ mong muốn nhà trường nên khuyến khích giáo viên đổi mới, mạnh dạn thử nghiệm các phương pháp dạy học mới mà không quá lo áp lực thành tích. Việc tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cần thiết thực, sát với thực tế lớp học. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường cũng đóng vai trò quan trọng. Khi học sinh được đồng hành từ nhiều phía, các em sẽ học tập tích cực, hứng thú hơn.

Để xây dựng môi trường giáo dục truyền cảm hứng, thầy Nguyễn Minh Đạo mong muốn cơ quan quản lý giáo dục tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng giảm áp lực hành chính, hồ sơ sổ sách cho giáo viên, để thầy cô có thêm thời gian đầu tư cho chuyên môn và quan tâm đến học sinh.

Đổi mới công tác đánh giá giáo viên và học sinh theo hướng coi trọng quá trình, sự tiến bộ, hạn chế nặng về thành tích, điểm số. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, chuyển đổi số một cách đồng bộ, thiết thực, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, nhà trường.

Đối với nhà trường, cần xây dựng văn hóa học đường tích cực, nhân văn; trong đó mỗi giáo viên là một tấm gương truyền cảm hứng về đạo đức, tinh thần trách nhiệm và tình yêu nghề. Khuyến khích và bảo vệ sự sáng tạo của giáo viên, tạo môi trường để thầy cô mạnh dạn đổi mới phương pháp, thử nghiệm mô hình dạy học mới mà không quá lo ngại áp lực đánh giá. Tăng cường các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, câu lạc bộ, giúp học sinh phát hiện năng lực, sở trường, nuôi dưỡng ước mơ.

Đội ngũ giáo viên được tham gia nhiều hơn các lớp bồi dưỡng thiết thực, gắn với kỹ năng truyền cảm hứng, tư vấn tâm lý học đường, giáo dục cảm xúc, xã hội cho học sinh. Cần có cơ chế động viên, khen thưởng kịp thời đối với những giáo viên tận tâm, sáng tạo, có đóng góp tích cực trong xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, truyền cảm hứng.