Theo học ở trường làng, nhờ học giỏi, ông được học bổng lên học trường tiểu học và trung học ở tỉnh lỵ. Ra trường được bổ về làm giáo viên trường tiểu học ở Nha Trang (năm 1923).
Từ đây với lòng yêu nước và nhận rõ bộ mặt của bộ máy cai trị, Hà Huy Tập đã tìm đến con đường cách mạng. Năm 1925, ông gia nhập và hoạt động trong hội Phục Việt (sau đổi thành Đảng Tân Việt).
Do hoạt động bị lộ, Hà Huy Tập chuyển ra dạy ở trường Cao Xuân Dục (Vinh).
Ở đây Hà Huy Tập đã lập ra hội “Thanh niên học sinh cách mạng”, vận động tuyên truyền trong các trường học, ở nhà máy diêm Bến Thủy, sở Hoả Xa Vinh…
Bị chính quyền thực dân phát hiện, tổ chức điều ông vào Nam kỳ. Sau các vụ án mạng, mật thám Pháp thu được nhiều tài liệu tuyên truyền cách mạng phần nhiều do Hà Huy Tập viết và biên soạn.
Vì đã bị lộ nhiều lần, đảng Tân Việt quyết định ông tạm lánh sang Trung Quốc. Ở đây Hà Huy Tập đã liên lạc được với Quốc tế cộng sản, anh được gửi sang học trường Đại học Phương Đông ở Liên Xô (nhập học ngày 24/7/1929).
Vừa học tập, ông vừa viết nhiều bài báo gửi cho tạp chí Bônsêvich và tích cực tuyên truyền với bạn bè quốc tế về tình hình ở Việt Nam.
Với thành tích hoạt động và kết quả học tập, Hà Huy Tập được kết nạp vào Đảng Cộng sản Liên Xô. Nhận biết được phong trào cách mạng trong nước sau Xô Viết Nghệ - Tĩnh bị địch đàn áp dã man, gặp rất nhiều khó khăn, Hà Huy Tập báo cáo với Quốc tế cộng sản xin về Việt Nam hoạt động.
Đầu năm 1933, Hà Huy Tập đến Quảng Châu (Trung Quốc), tháng 8/1933 gặp được Lê Hồng Phong. Hai người cùng với một số cốt cán của Đảng hoạt động ở ngoài nước bàn việc khôi phục lại hệ thống tổ chức Đảng trong nước và quyết định triệu tập Hội nghị cốt cán (tháng 3/1934).
Hội nghị đã thành lập Ban Chỉ huy ở ngoài nước của Đảng do Lê Hồng Phong làm Trưởng ban, Hà Huy Tập phụ trách công tác tuyên truyền trực tiếp làm Tổng Biên tập tạp chí Bônsêvich cơ quan ngôn luận của Đảng.
Ban Chỉ huy ở ngoài nước của Đảng (họp vào ngày 16 đến 31/6/1934) bàn kế hoạch liên lạc với tổ chức Đảng ở trong nước và việc tiến hành Đại hội Đảng lần thứ I. Hội nghị phân công Hà Huy Tập lập kế hoạch và chuẩn bị nội dung các Văn kiện Đại hội.
Dưới sự chỉ đạo của Quốc tế cộng sản, Đại hội lần thứ I Đảng Cộng sản Đông Dương tiến hành theo kế hoạch. Do Lê Hồng Phong đang dự Đại hội Quốc tế cộng sản nên Hà Huy Tập được giao chủ trì Đại hội.
Đại hội diễn ra từ ngày 27 đến ngày 31/3/1935 tại Ma Cao (Trung Quốc), thông qua Báo cáo chính trị, Điều lệ Đảng, Nghị quyết Đại hội và các nghị quyết Công nhân vận động, Nông dân vận động, Thanh niên vận động, Phụ nữ vận động; bầu ra Ban Chấp hành Trung ương gồm 13 đồng chí do Lê Hồng Phong làm Trưởng ban, Hà Huy Tập làm Thư ký Ban.
Báo cáo chính trị nêu rõ: “Đảng vừa có tính chất quần chúng, vừa gồm những phần tử tranh đấu, hoạt động kiên quyết, trung thành với chủ nghĩa cộng sản”, nhấn mạnh 3 nhiệm vụ chính của cách mạng: “a) Củng cố và phát triển Đảng. b) Thu phục quảng đại quần chúng lao động. c) Chống đế quốc chiến tranh”.
Đại hội Đảng lần thứ I xác định chương trình và nhiệm vụ cách mạng, khôi phục và củng cố Đảng, đưa cách mạng Việt Nam vượt qua giai đoạn khó khăn bước vào giai đoạn mới.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đánh giá Đại hội Đảng lần thứ nhất: “Năm 1935 Đảng họp Đại hội lần thứ nhất ở Ma Cao, Đại hội nhận định tình hình trong nước và tình hình thế giới, kiểm điểm lại công tác đã qua và ấn định chương trình cho công tác sắp tới”.
Sau Đại hội, hầu hết các đồng chí trong Ban Chấp hành Trung ương bị địch truy lùng bắt bớ, giết hại, Đảng lại lâm vào khó khăn.
Trước tình hình đó Hội nghị Ban Chỉ huy ở ngoài nước của Đảng họp vào tháng 7/1936 đã cử Hà Huy Tập về nước để tổ chức lại Ban Chấp hành Trung ương mới, khôi phục các tổ chức Đảng và trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng ở trong nước.
Về nước chỉ trong một thời gian ngắn, Hà Huy Tập đã móc nối, liên lạc được với một số đầu mối nằm vùng.
Nhờ vậy, tháng 10/1936, Hà Huy Tập tổ chức được Hội nghị cốt cán của Đảng ở Bà Điểm (Hóc Môn - Gia Định).
Hội nghị bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, bầu Hà Huy Tập làm Tổng Bí thư, phân công các đồng chí Ủy viên Trung ương về các vùng, miền để bắt liên lạc và khôi phục tổ chức của Đảng chuẩn bị cho Hội nghị cốt cán toàn quốc.
Hội nghị cốt cán toàn quốc của Đảng (từ ngày 13-14/3/1937) đề ra nhiệm vụ cấp bách khôi phục bộ máy Đảng ở ba miền Trung - Nam - Bắc và Cao Miên để kịp thời đảm đương vai trò lãnh đạo phong trào cách mạng trong tình hình mới.
Tháng 10/1937, Hà Huy Tập chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lâm thời kiểm điểm sự lãnh đạo của Đảng, rút ra những ưu, khuyết điểm và bài học kinh nghiệm, đề ra nhiệm vụ phù hợp với tình hình mới, đồng thời kiện toàn Ban Chấp hành Trung ương gồm 10 đồng chí, Ban Thường vụ 5 đồng chí.
Vào tháng 3/1938, Hà Huy Tập chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng quyết định nhiều vấn đề quan trọng về củng cố bộ máy tổ chức, đề ra nhiệm vụ cho cách mạng Việt Nam trước sự diễn biến của tình hình mới. Đặc biệt, Hội nghị đề ra chủ trương tiến hành cuộc vận động dân chủ và thành lập Mặt trận dân chủ Đông Dương.
Vào lúc cách mạng chuyển sang giai đoạn mới thì tháng 5/1938, Hà Huy Tập bị thực dân Pháp bắt, bị phạt 8 tháng tù và 5 năm quản thúc tại quê nhà. Nhưng rồi với cáo buộc “có trách nhiệm về tinh thần đối với khởi nghĩa Nam Kỳ” Hà Huy Tập đã bị bắt lại và bị tuyên án tử hình (tháng 3/1940).
Ngày 28/8/1941, Hà Huy Tập bị địch xử bắn. Trước mũi súng quân thù, ông đã tuyên bố: “Tôi chẳng có tội gì phải hối tiếc. Nếu còn sống tôi vẫn tiếp tục hoạt động. Cách mạng muôn năm”.
Cuộc đời hoạt động của Hà Huy Tập gắn liền với giai đoạn cách mạng Việt Nam gặp khó khăn, ông đã có công lớn và đóng vai trò quan trọng vào thành công Đại hội Đảng lần thứ nhất và khôi phục bộ máy tổ chức Đảng.
Ông là tấm gương sáng ngời về ý chí kiên cường, về khí tiết chiến đấu, về ý thức trách nhiệm, tìm tòi sáng tạo trong nhiệm vụ, mưu trí, gan dạ và trung kiên của một nhà lãnh đạo, một chiến sĩ Cộng sản.
Tấm gương của ông tiếp tục được các thế hệ cách mạng phát huy, góp phần to lớn hun đúc nên niềm tin, niềm tự hào về Đảng quang vinh, về lý tưởng cách mạng để vượt qua mọi khó khăn, thử thách mang đến thắng lợi vẻ vang.
Kỷ niệm 120 năm ngày sinh và 85 năm ngày mất của đồng chí Hà Huy Tập, tiếp bước con đường cách mạng của đồng chí, đất nước đang vươn mình bước vào kỷ nguyên mới, phấn đấu đạt tới những mục tiêu cao cả Đại hội Đảng lần thứ XIV đã đề ra
