Điểm nóng mới
Cuộc xung đột ban đầu xoay quanh cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran và cán cân quyền lực khu vực đã nhanh chóng làm thay đổi địa lý chiến lược của thương mại toàn cầu và dòng chảy năng lượng.
Đối với châu Phi, hậu quả có thể rất nghiêm trọng khi cuộc khủng hoảng có nguy cơ làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn hiện có dọc lưu vực Biển Đỏ, đồng thời khiến các quốc gia châu Phi phải đối mặt với những cú sốc kinh tế và áp lực địa chính trị.
Một trong những kết quả quan trọng nhất đối với châu Phi sẽ là việc Biển Đỏ lấy lại vị thế trung tâm.
Với việc Iran kiểm soát hiệu quả eo biển Hormuz, một trong những điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới, sự chú ý hiện đã chuyển sang phía Tây, hướng tới Biển Đỏ và eo biển Bab el-Mandeb, những nơi đang nổi lên như những hành lang không thể thiếu cho vận tải biển toàn cầu.
Hôm 26/3, Mỹ cảnh báo rằng lực lượng Houthi (Ansar Allah) ở Yemen có thể bắt đầu tấn công vào các tàu thuyền ở eo biển Bab el-Mandeb sau khi Iran nêu khả năng mở rộng các rào cản đối với hoạt động vận chuyển hàng hải toàn cầu trong cuộc chiến đang diễn ra.
Lãnh đạo lực lượng Houthi Abdul-Malik al-Houthi, tuyên bố hôm thứ Năm rằng phong trào này có thể tham gia vào cuộc xung đột, tùy thuộc vào diễn biến tình hình quân sự.
Eo biển Bab el-Mandeb nằm ở cửa Biển Đỏ, nơi đóng vai trò là tuyến đường vận chuyển dầu mỏ của Saudi Arabia từ cảng Yanbu ở phía Tây vương quốc. Saudi Arabia đang vận chuyển vài triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ các mỏ phía Đông của mình đến đây thông qua đường ống, biện pháp để tránh sự phong tỏa của Iran đối với eo biển Hormuz.
Mặc dù tuyến đường này không thể thay thế hoàn toàn khối lượng dầu khổng lồ chảy qua Hormuz, nhưng tầm quan trọng chiến lược của nó tăng lên đáng kể và do đó nguy cơ xảy ra cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng để kiểm soát tuyến đường này cũng tăng lên.
Ngoại giao cảng biển
Biển Đỏ vốn đã là một đấu trường cạnh tranh địa chính trị ngay cả trước khi cuộc khủng hoảng Iran bùng nổ. Trong thập kỷ qua, sự cạnh tranh giữa các cường quốc trong khu vực đặc biệt là giữa Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã biến khu vực này thành một chiến trường.
Mặc dù ban đầu Saudi Arabia và UAE phối hợp các chính sách của họ ở vùng Sừng châu Phi, nhưng cách tiếp cận của họ đã dần dần khác biệt.
Trong khi Saudi Arabia tập trung vào sự tham gia kinh tế của mình ở các quốc gia như Djibouti, UAE đã mở rộng tầm ảnh hưởng của mình trên khắp Sudan, Ethiopia và Uganda thông qua các khoản đầu tư lớn gấp gần ba lần so với Saudi Arabia.
Một công cụ trọng tâm trong chiến lược của UAE là ngoại giao cảng biển, do tập đoàn logistics khổng lồ DP World có trụ sở tại Dubai dẫn đầu.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, ngoại giao cảng biển của UAE đã gặp phải một số trở ngại. Ví dụ, kể từ năm 2018, Djibouti và DP World đã rơi vào thế bế tắc về việc chấm dứt nhượng quyền khai thác nhà ga container Doraleh.
Tầm quan trọng của Biển Đỏ còn được củng cố bởi mật độ dày đặc các cơ sở quân sự dọc theo bờ biển. 4 quốc gia châu Phi, gồm: Ai Cập, Eritrea, Djibouti và Sudan giáp Biển Đỏ và các cảng của họ đã trở thành những điểm trọng yếu cho sự hiện diện quân sự từ nước ngoài.
Riêng Djibouti đã có nhiều căn cứ hải quân nước ngoài, gồm cả của: Mỹ, Pháp, Nhật Bản và Trung Quốc. Bắc Kinh đã thiết lập cơ sở hải quân ở nước ngoài đầu tiên tại Djibouti vào năm 2017, nhấn mạnh vai trò chiến lược của quốc gia này ở cửa ngõ Biển Đỏ.
Khả năng kết nối và an ninh khu vực cũng là những yếu tố được ưu tiên khi vào tháng 12/2025, Israel quyết định công nhận quốc gia có chủ quyền trên thực tế Somaliland.
Động cơ của Israel dường như gắn liền mật thiết với an ninh hàng hải. Israel chắc chắn quan tâm đến việc bảo vệ sự lưu thông của các tàu chở hàng đến và đi từ các cảng của mình qua eo biển này.
Các báo cáo về kế hoạch có thể của Israel nhằm thiết lập một căn cứ quân sự gần Berbera càng làm nổi bật tầm quan trọng chiến lược của vấn đề. Nó cũng có thể làm sâu sắc thêm sự chia rẽ giữa các bên ủng hộ độc lập của Somaliland và những người chủ trương thống nhất lãnh thổ của Somalia.
Trong khi đó, vai trò của các chủ thể phi nhà nước càng làm tăng thêm sự bất ổn cho cuộc khủng hoảng đang diễn ra.
Phong trào Houthi ở Yemen đã nhận được sự hỗ trợ tài chính, quân sự và các loại hỗ trợ khác rộng rãi từ Iran trong nhiều thập kỷ và mô tả việc bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei làm lãnh đạo tối cao của Iran là "một chiến thắng mới cho Cách mạng Hồi giáo".
Mặc dù chịu những thất bại quân sự gần đây, nhóm này vẫn sở hữu máy bay không người lái, mìn, pháo binh và tên lửa chống hạm có khả năng gây rối các tàu thuyền đi qua eo biển Bab el-Mandeb.
Cũng có những lo ngại về khả năng hợp tác giữa lực lượng Houthi và nhóm phiến quân al-Shabaab của Somalia. Từ năm 2024, hai tổ chức này được cho là đã hợp tác trong các lĩnh vực như: Buôn vũ khí, huấn luyện kỹ thuật và hỗ trợ hậu cần.
Sự hợp tác như vậy có thể làm tăng đáng kể rủi ro cho hoạt động vận chuyển thương mại trên toàn khu vực Biển Đỏ.
Cho đến nay, lực lượng Houthi đã kiềm chế không tiến hành các cuộc tấn công lớn mới kể từ khi cuộc khủng hoảng Iran bắt đầu, mặc dù họ đã cảnh báo rằng "ngón tay của họ luôn sẵn sàng".
Khả năng tái diễn xung đột vẫn rất đáng kể. Ngay cả những cuộc tấn công nhỏ cũng có thể làm tăng đáng kể phí bảo hiểm và chi phí vận chuyển, làm mất ổn định hơn nữa chuỗi cung ứng toàn cầu.
An ninh mong manh
Trong những tháng tới, có hai kịch bản khả thi. Thứ nhất, sự leo thang trong cuộc khủng hoảng Iran sẽ dẫn đến một loạt các cuộc đối đầu khu vực liên quan đến các chủ thể nhà nước và phi nhà nước trên khắp vùng Vịnh và Biển Đỏ. Diễn biến như vậy sẽ làm gián đoạn nghiêm trọng giao thông hàng hải và dòng chảy dầu mỏ toàn cầu.
Nếu eo biển Hormuz không hoạt động bình thường, Vịnh Aden và Biển Đỏ sẽ trở thành hành lang thay thế khả thi duy nhất cho xuất khẩu năng lượng, gây áp lực rất lớn lên môi trường an ninh vốn đã mong manh.
Kịch bản thứ hai liên quan đến một giai đoạn tạm thời lắng xuống, trong đó các bên tham gia khu vực và toàn cầu ưu tiên bảo vệ thương mại hàng hải bất chấp những cạnh tranh chính trị rộng lớn hơn giữa họ.
Trong trường hợp này, Biển Đỏ có thể trở thành một đấu trường hợp tác thực dụng nhằm đảm bảo sự lưu thông tự do của tàu thuyền qua eo biển Bab el-Mandeb và hướng tới kênh đào Suez.
Bất kể diễn biến nào xảy ra, Biển Đỏ khó có thể trở nên yên bình hơn. Cuộc khủng hoảng Iran đã tạo ra một kết quả địa chính trị ngoài ý muốn bằng cách dịch chuyển trọng tâm hàng hải về phía Tây.
Bằng cách gây bất ổn eo biển Hormuz và đe dọa các tuyến đường vận chuyển trên Vịnh Ba Tư, cuộc xung đột đã nâng Biển Đỏ từ một khu vực thứ yếu trở thành một trục quan trọng của thương mại toàn cầu và cạnh tranh chiến lược.
