Vì sao Vĩnh Long được mệnh danh là đất học ?

Bài 2: Những thế hệ nối dài truyền thống

GD&TĐ - Giữa những năm tháng chiến tranh, nhiều thế hệ thầy và trò Vĩnh Long đã bền bỉ giữ gìn ngọn lửa tri thức.

Trường Trung học Nguyễn Thông, nay là Trường THCS Lê Quý Đôn, phường Long Châu, tỉnh Vĩnh Long.
Trường Trung học Nguyễn Thông, nay là Trường THCS Lê Quý Đôn, phường Long Châu, tỉnh Vĩnh Long.

Giữ mạch học giữa những năm tháng chiến tranh

Trải qua hai cuộc kháng chiến, giáo dục Vĩnh Long vẫn được duy trì, từng bước phát triển giữa muôn vàn khó khăn, thử thách. Từ những lớp học trong nhà dân, trường nội trú ở vùng giải phóng đến các lớp đào tạo giáo viên kháng chiến, ngành Giáo dục địa phương đã góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng thế hệ trẻ và chuẩn bị nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp cách mạng.

Trong sách Lịch sử giáo dục tỉnh Vĩnh Long (1732 - 2010) của TS Trương Thị Bé Hai, giai đoạn này được khắc họa khá rõ, giúp người đọc hình dung nền giáo dục của tỉnh Vĩnh Long trong một chặng đường nhiều biến động.

Theo đó, sau năm 1945, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong hoàn cảnh chiến tranh lan rộng, nhiều trường học phải đóng cửa, thầy trò phân tán, việc học tập gặp không ít trở ngại. Tuy nhiên, khát vọng học tập và mong muốn xây dựng một nền giáo dục của người Việt Nam vẫn được các nhà giáo, nhân sĩ trí thức Vĩnh Long gìn giữ.

Một dấu ấn đáng chú ý trong giai đoạn này là sự ra đời của Trường Cao tiểu Vĩnh Long, tiền thân của Trường Trung học Nguyễn Thông. Trước đó, dưới thời Pháp thuộc, tại tỉnh lỵ Vĩnh Long chủ yếu chỉ có trường tiểu học. Học sinh muốn tiếp tục học bậc trung học phải sang Mỹ Tho hoặc lên Sài Gòn. Mong muốn có một trường trung học tại địa phương vì vậy trở thành nguyện vọng chung của nhiều tầng lớp nhân dân.

Trước sự ngăn cản của nhà cầm quyền, các thầy cô giáo và nhân sĩ trí thức đã kiên trì vận động mở trường. Thầy Nguyễn Văn Kính, Hiệu trưởng Trường École Primaire Vĩnh Long, cùng các thầy cô giáo như Phạm Văn Thàn, Phạm Văn Tệt, Nguyễn Kỷ Mậu, Trần Văn Bảo, Nguyễn Duy Mẫn, Nguyễn Thị Sương... tìm cách tổ chức lớp học, vận động xin phép thành lập trường.

2aobordyeihvdblnl5f6unoa9rn8zszx1zdovszi-5846.jpg
Cuốn sách Lịch sử giáo dục tỉnh Vĩnh Long (1732 - 2010) của TS Trương Thị Bé Hai đã nêu lên bức tranh giáo dục của địa phương trong gần 300 năm qua.

Tháng 9/1949, hai lớp học đầu tiên được mở, danh nghĩa là lớp bổ túc tiểu học nhưng thực chất giảng dạy chương trình năm thứ nhất bậc trung học. Ngày 8/12/1949, Trường Cao tiểu Vĩnh Long chính thức được cho phép thành lập. Hai lớp đầu tiên có khoảng 60 học sinh nam và nữ, trong đó có cả học sinh đến từ Trà Vinh và Sa Đéc.

Ở vùng giải phóng, giáo dục cách mạng cũng từng bước được gây dựng. Sau phong trào Đồng khởi năm 1960, vùng giải phóng được mở rộng, tạo điều kiện để ngành Giáo dục Vĩnh Long phát triển hệ thống trường lớp, đào tạo học sinh và chuẩn bị lực lượng cán bộ kế cận.

Năm 1961, Tiểu ban Giáo dục tỉnh được thành lập trực thuộc Ban Tuyên huấn. Từ đây, công tác giáo dục kháng chiến được tổ chức bài bản hơn, có sự phân công cán bộ về các địa phương gây dựng phong trào dạy và học. Những lớp học đầu tiên được mở tại nhà dân, đình, chùa; nơi có điều kiện thì thành lập trường. Học sinh vừa học văn hóa, vừa được giáo dục chính trị, đạo đức, truyền thống yêu nước và tham gia lao động sản xuất.

Các trường học trong vùng giải phóng không có điều kiện cơ sở vật chất như những ngôi trường ở đô thị. Nhiều lớp học chỉ là những căn nhà lá đơn sơ, học sinh ở nhờ nhà dân, thầy cô phải tự chép tay tài liệu để giảng dạy do thiếu sách giáo khoa. Khi địch càn quét, thầy trò phải phân tán, trú ẩn trong nhà dân hoặc hầm bí mật; khi tình hình yên ổn lại tập trung học tiếp.

Dù vậy, phong trào giáo dục vẫn được duy trì và mở rộng. Trong những năm 1967 - 1968, các lớp học, điểm học được mở thêm tại nhiều địa phương thuộc Tam Bình, Vũng Liêm, Bình Minh và Trà Ôn. Đến những năm 1970, toàn tỉnh có 84 trường và điểm học ở vùng giải phóng, với hàng nghìn học sinh. Đây là kết quả đáng ghi nhận trong điều kiện chiến tranh ác liệt, khi việc bảo đảm an toàn cho thầy trò và duy trì hoạt động dạy học luôn là thách thức lớn.

Đào tạo đội ngũ, chuẩn bị cho ngày đất nước thống nhất

Một thành tựu quan trọng khác của giáo dục Vĩnh Long trong giai đoạn 1954 - 1975 là chú trọng đào tạo đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục và nguồn nhân lực phục vụ cách mạng. Ngành giáo dục không chỉ lo việc học của con em nhân dân mà còn chủ động chuẩn bị lực lượng kế cận, đáp ứng yêu cầu lâu dài của sự nghiệp kháng chiến.

Trong hoàn cảnh thiếu thốn, các lớp đào tạo giáo viên được tổ chức tại những chòi lá đơn sơ giữa vùng căn cứ. Học viên học tập trên nền đất, thời khóa biểu linh hoạt theo tình hình chiến sự. Có những thời điểm phải tạm nghỉ vì địch càn quét, khi yên ổn lại tổ chức học bù, thậm chí học ba buổi mỗi ngày. Giáo viên đứng lớp có những người từ miền Bắc vào tăng cường, vừa truyền đạt kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm, vừa hướng dẫn học viên thực hành giảng dạy.

Từ khóa đầu tiên có hơn 30 học viên đến khóa thứ hai với 8 học viên, phong trào đào tạo giáo viên kháng chiến từng bước được duy trì. Đến khóa thứ chín, Vĩnh Long đã đào tạo được 220 giáo viên kháng chiến. Đây là lực lượng quan trọng để bổ sung cho các trường, điểm học trong vùng giải phóng và chuẩn bị đội ngũ phục vụ ngành Giáo dục khi tỉnh được giải phóng.

2aobordymcgexbbzaxmz9eduwrr3tc8hud2u3gja-4225.jpg

Bên cạnh đào tạo tại chỗ, tỉnh còn lựa chọn giáo viên, cán bộ quản lý và học sinh đưa đi học tại các cơ sở đào tạo của Khu ủy Tây Nam Bộ. Trong khoảng thời gian từ năm 1969 đến 1972, Vĩnh Long đưa hơn 40 học sinh theo học Trường Trung học kháng chiến Lý Tự Trọng, đồng thời cử khoảng 20 giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục tham gia đào tạo tại trường sư phạm của Khu ủy Tây Nam Bộ.

Đáng chú ý, công tác đào tạo không chỉ hướng đến việc nâng cao trình độ văn hóa. Trong môi trường trường học kháng chiến, học sinh được rèn luyện toàn diện về kiến thức, đạo đức, thể chất, tinh thần tập thể và ý thức trách nhiệm với quê hương, đất nước. Các em tham gia lao động sản xuất, giúp đỡ nhân dân, dạy bổ túc văn hóa, tổ chức sinh hoạt văn nghệ, thể thao. Những hoạt động ấy góp phần hình thành thế hệ học sinh có khả năng thích ứng với hoàn cảnh, sẵn sàng đảm nhận nhiệm vụ khi cách mạng cần.

Đặc biệt, sự gắn bó giữa nhà trường với nhân dân là một yếu tố quan trọng giúp giáo dục kháng chiến Vĩnh Long tồn tại và phát triển. Người dân che chở, nuôi giấu giáo viên, học sinh, hỗ trợ dựng lại trường lớp sau những trận càn quét, đốt phá. Thầy cô không chỉ dạy chữ mà còn chăm lo cho học sinh từ bữa ăn, giấc ngủ; học sinh cũng xem việc học tập, rèn luyện là trách nhiệm đối với quê hương và sự nghiệp cách mạng.

Những nỗ lực ấy được tiếp nối bằng sự chuẩn bị khẩn trương cho ngày giải phóng. Cuối tháng 3/1975, Tiểu ban Giáo dục tỉnh tổ chức họp với các huyện, thị xã, triển khai kế hoạch tiếp quản hệ thống giáo dục của chính quyền Sài Gòn. Lực lượng được phân công chuẩn bị, liên hệ với cơ sở cách mạng trong ngành giáo dục ở đô thị để sẵn sàng tiếp nhận trường lớp, cơ sở vật chất và tổ chức hoạt động dạy học.

Vĩnh Long là một trong những địa phương thực hiện tốt việc tiếp quản, giáo dục và lưu dụng giáo viên của chính quyền Sài Gòn, được Bộ Giáo dục khen ngợi. Kết quả này cho thấy sự chủ động trong công tác chuẩn bị lực lượng, cũng như tinh thần trân trọng đội ngũ nhà giáo, đặt yêu cầu duy trì việc học của học sinh lên hàng đầu trong những ngày đầu sau giải phóng.

Nhìn lại giai đoạn 1945 - 1975, giáo dục Vĩnh Long đã trải qua nhiều biến động, nhưng chưa bao giờ ngừng nỗ lực. Từ việc vận động mở trường trung học trong điều kiện bị hạn chế, xây dựng hệ thống trường lớp ở vùng giải phóng đến đào tạo hàng trăm giáo viên kháng chiến và chuẩn bị lực lượng tiếp quản, mỗi thành tựu đều ghi dấu sự bền bỉ của những người làm giáo dục và sự đồng lòng của nhân dân.

Chính những thế hệ thầy cô, học sinh đã nối dài truyền thống hiếu học của quê hương, góp phần tạo dựng nền tảng nhân lực, trí lực cho tỉnh nhà trong giai đoạn mới. Đó cũng là một phần quan trọng lý giải sức sống của danh xưng đất học Vĩnh Long qua những năm tháng gian khó nhất.

Tin tiêu điểm

Đừng bỏ lỡ