Chính không gian phát triển mở rộng đang đặt Đắk Lắk trước nhu cầu lớn về lao động kỹ thuật trong nông nghiệp công nghệ cao, chế biến sâu, logistics, kinh tế biển và dịch vụ. Bài toán không chỉ là đào tạo bao nhiêu người, mà là đào tạo ngành gì, thực hành ở đâu và làm thế nào để người học ra trường đáp ứng ngay yêu cầu sản xuất.

Khoảng trống giữa lợi thế và năng lực chế biến

Sau sắp xếp, Đắk Lắk có diện tích trên 18.000km², dân số hơn 3,3 triệu người, giữ vị trí kết nối giữa Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ. Không gian phát triển mới mở ra nhiều hướng đi: phía Tây là nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến, năng lượng và kinh tế cửa khẩu; khu vực trung tâm phát triển đô thị, thương mại, dịch vụ; phía Đông hướng đến kinh tế biển, cảng biển, logistics và du lịch.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực sản xuất vẫn hiện hữu ngay trong lĩnh vực thế mạnh nhất của tỉnh. Ông Nguyễn Ngọc Hùng, Chủ tịch UBND phường Buôn Hồ, người có nhiều năm tham gia giám sát ngành Giáo dục và Đào tạo tại Ban Văn hóa – Xã hội, HĐND tỉnh Đắk Lắk cho rằng, đào tạo nghề cần bám sát lợi thế nông sản của địa phương.

Theo ông Hùng, nhiều loại nông sản như sầu riêng, chuối, mít, vải có thời gian thu hoạch ngắn, khó bảo quản theo phương thức thông thường. Trong khi xuất thô mang lại hiệu quả kinh tế chưa cao, chế biến tinh có thể kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng thị trường và tạo thêm giá trị.

Muốn vậy, địa phương không chỉ cần nhà máy mà còn cần lực lượng lao động am hiểu nguyên liệu, công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và vận hành thiết bị.

“Nhiều năm giám sát cho thấy, các trường nghề đang đào tạo những nghề họ có sẵn chứ chưa bám sát thực tiễn địa phương. Rất cần chế biến sâu để nâng cao giá trị hàng hóa, tăng thu nhập cho người dân và ngân sách địa phương”, ông Hùng chia sẻ.

Chung nhận định, lãnh đạo Sở Nội vụ Đắk Lắk cũng cho rằng, danh mục tuyển sinh phải xuất phát từ quy hoạch, nhu cầu tuyển dụng và "điểm nghẽn" trong chuỗi giá trị, thay vì chủ yếu dựa vào những nghề nhà trường đang có sẵn.

Không thể chỉ đứng ngoài quan sát

Xác định đúng nghề mới là bước đầu. Thách thức tiếp theo là tổ chức đào tạo để người học thật sự làm được việc. Trao đổi với Báo Giáo dục và Thời đại, TS Đặng Văn Lái, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đắk Lắk cho biết “bài toán” khó nhất hiện nay đối với các trường dạy nghề là biến lý thuyết khoa học thành sản phẩm thực tiễn.

Theo TS Đặng Văn Lái, phần lớn phân xưởng, nhà máy sản xuất thuộc doanh nghiệp, được đầu tư với chi phí lớn và có quy trình vận hành, bảo mật, sở hữu trí tuệ, bản quyền hoặc công nghệ độc quyền riêng. Vì vậy, việc đưa sinh viên đến doanh nghiệp thực tập chưa đồng nghĩa các em được trực tiếp thao tác trên những dây chuyền này.

“Việc đưa sinh viên đến đây thực tập, thực hành mới chỉ giải được phép tính đơn giản là được tiếp xúc, quan sát, tìm hiểu quy trình vận hành và chuỗi giá trị của nhà máy, phân xưởng. Còn để thực sự bắt tay vào làm thử vẫn còn khó khăn”, TS Đặng Văn Lái nói và đề xuất xây dựng các phân xưởng, nhà thực hành bám sát yêu cầu sản xuất, để sinh viên được rèn kỹ năng trên thiết bị và quy trình gần với thực tế. Khi đó, doanh nghiệp chỉ cần đào tạo bổ sung những yêu cầu cốt lõi mang tính đặc thù.

Một hướng tiếp cận khác là doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo. Chương trình hợp tác giữa Trường Cao đẳng Bách khoa Tây Nguyên và Công ty Cổ phần GREENFEED Việt Nam về “Kỹ sư Chăn nuôi – Thú y chất lượng cao”, mỗi khóa tuyển 25–30 học viên ở trình độ cao đẳng là hướng đi tích cực.

Tham gia chương trình này, người học có 15 tháng đào tạo tại trường và 10 tháng thực tập, trải nghiệm tại hệ thống trang trại của doanh nghiệp.

Thỏa thuận cho thấy doanh nghiệp tham gia xây dựng yêu cầu đầu ra, hỗ trợ học phí và một số chi phí thực tập đang "mở lối" cho cả người dạy và người học. Đây cũng là lúc "bài toán" thực hành, làm chủ công nghệ của sinh viên được hiện thực hóa theo hướng "học thực chất - làm thực nghề" chứ không còn "cưỡi ngựa xem hoa" như trước.

Theo ThS Nguyễn Thái Bình, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Bách khoa Tây Nguyên, việc phân luồng chỉ hiệu quả khi học sinh và phụ huynh được tiếp cận thông tin “đúng, đủ và kịp thời” về chương trình, thời gian đào tạo, chi phí, cơ hội học tiếp và việc làm.

"Hướng nghiệp cần gắn với trải nghiệm thực tế và đối thoại để người học hiểu nghề trước khi lựa chọn", ThS Nguyễn Thái Bình nói.

Từ nhu cầu chế biến sâu ở địa phương đến yêu cầu thực hành trong nhà máy, bài toán nhân lực của Đắk Lắk cho thấy cần một chuỗi phối hợp liền mạch giữa chính quyền, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp.

Trong đó, chính quyền dự báo nhu cầu và đặt hàng nhân lực; nhà trường đổi mới ngành nghề, thiết bị và phương pháp; doanh nghiệp tham gia xây dựng chuẩn đầu ra, mở không gian thực hành và tuyển dụng.

Khi ba chủ thể cùng chịu trách nhiệm, đào tạo nghề mới có thể đi trước hoặc ít nhất theo kịp các dự án đầu tư.

Tại dịp công bố Quy hoạch tỉnh, các chuyên gia cũng đánh giá, Đắk Lắk sở hữu vùng nguyên liệu lớn, cảng biển và không gian logistics, nhưng những lợi thế ấy chỉ tạo ra giá trị cao hơn khi có đội ngũ lao động đủ kỹ năng để vận hành. Nhân lực không phải phần việc đi sau quy hoạch, mà phải được chuẩn bị ngay từ khi địa phương xác định hướng phát triển.