Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh chủ trì phiên giải trình. Tham dự phiên giải trình có Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh, các Phó Chủ nhiệm, các thành viên Uỷ ban Văn hoá và Xã hội và một số Ủy ban của Quốc hội.
Về phía bộ, ngành có Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, các Thứ trưởng Bộ GD&ĐT: Nguyễn Thị Quyên Thanh, Phạm Quang Hưng; lãnh đạo Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính; đại diện Bộ Y tế, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch; lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ GD&ĐT.
Làm rõ vấn đề chưa giải quyết được căn cơ, tìm giải pháp để tạo chuyển biến thực chất
Phiên giải trình nhằm đánh giá tình hình triển khai, tổ chức thực hiện các luật, nghị quyết được ban hành trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo sau gần 9 tháng thực hiện; làm rõ tiến độ xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; kết quả bước đầu triển khai trên thực tế; những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện; phân tích nguyên nhân khó khăn, vướng mắc, bất cập; làm rõ trách nhiệm của Chính phủ, Bộ GD&ĐT, các bộ, ngành, địa phương trong tổ chức thực hiện các quy định pháp luật.
Từ đó, đề xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật; các giải pháp trong tổ chức thực hiện phù hợp với thực tiễn; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước; bảo đảm các quy định pháp luật, nghị quyết của Quốc hội được triển khai đồng bộ, thống nhất, hiệu quả trong thời gian tới, đặc biệt là các quy định mang tính chất đột phá cho lĩnh vực.
Trong phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Đắc Vinh - Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề xuất 9 nhóm vấn đề cần tiếp tục làm rõ, bao gồm: việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật, bao gồm văn bản quy định chi tiết và văn bản hướng dẫn thi hành; vấn đề về giáo viên; Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa; công tác thi, kiểm tra, đánh giá; về phân luồng học sinh; vấn đề dạy thêm, học thêm; bạo lực học đường và xây dựng văn hóa học đường; vấn đề học phí đại học và vấn đề chất lượng giáo dục đại học gắn với học phí.
Phát biểu chỉ đạo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh, giáo dục và đào tạo được xác định là quốc sách hàng đầu, có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của dân tộc.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ từ thể chế, chính sách đến tổ chức thực hiện.
Thời gian vừa qua, Quốc hội đã dành sự quan tâm đặc biệt cho giáo dục và đào tạo, tập trung hoàn thiện thể chế và ban hành nhiều chính sách mới có tính đột phá; đồng thời quyết định các cơ chế và nguồn lực quan trọng để thúc đẩy đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục trong giai đoạn mới.
Để kịp thời đưa các chính sách mới vào cuộc sống, Chính phủ, Bộ GD&ĐT cùng các bộ, ngành đã triển khai khối lượng công việc rất lớn; tập trung xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và chuẩn bị các điều kiện để triển khai các chính sách về nhà giáo, về quản trị giáo dục, về cơ chế tài chính, về giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và phát triển nguồn nhân lực.
Từ những kết quả bước đầu, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, yêu cầu đặt ra hiện nay là chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế sang tổ chức thực hiện, để những chính sách mới thực sự đi vào cuộc sống. Đây cũng là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong năm học 2026 - 2027 theo tinh thần chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
Tại phiên giải trình, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung làm rõ những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn, lặp đi lặp lại, đã trao đổi nhiều lần qua nhiều năm nhưng chưa giải quyết được căn cơ. Cần phải tìm ra nguyên nhân, trách nhiệm và giải pháp khắc phục, tạo chuyển biến thực chất, rõ nét.
Gợi mở một số vấn đề, Phó Chủ tịch Quốc hội đề cập đầu tiên việc đánh giá thực chất tiến độ và kết quả triển khai các luật, nghị quyết; việc ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; tính đồng bộ, thống nhất giữa các quy định và điều kiện bảo đảm thực hiện. Cần làm rõ những chính sách nào còn chậm, còn vướng, nguyên nhân do quy định pháp luật, nguồn lực hay do tổ chức thực hiện; trách nhiệm và hướng xử lý.
Đồng thời, làm rõ việc phân cấp, phân quyền trong quản lý giáo dục, nhất là trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; bảo đảm nhiệm vụ đi đôi với thẩm quyền, nhân lực, nguồn lực và trách nhiệm giải trình; không để phát sinh khoảng trống hoặc chồng chéo trong tổ chức thực hiện.
Luật Nhà giáo đã được Quốc hội thông qua với nhiều chính sách mới. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ việc triển khai các quy định về tuyển dụng, quản lý, sử dụng, tiếp nhận, điều động, biệt phái, thuyên chuyển nhà giáo; chính sách tiền lương, phụ cấp, chế độ đãi ngộ và thu hút nhà giáo công tác tại các vùng khó khăn.
Đặc biệt, tình trạng thừa - thiếu giáo viên cục bộ theo cấp học, môn học, địa bàn vẫn cần có giải pháp căn cơ. Cần làm rõ công tác dự báo nhu cầu giáo viên gắn với biến động dân số, mạng lưới trường lớp, cơ chế tuyển dụng, điều tiết để bảo đảm phương châm "Ở đâu có học sinh thì ở đó phải có giáo viên" đáp ứng yêu cầu dạy và học.
Liên quan đến thực hiện chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp trường học ở các xã, phường, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải cập nhật chính xác thực tế, không chỉ qua báo cáo. Cần có tổ công tác khảo sát thực chất xem việc sắp xếp có đạt yêu cầu đề ra hay không; việc sáp nhập 4 - 5 trường thành một trường với một hiệu trưởng nhưng các điểm trường, giáo viên, học sinh vẫn giữ nguyên vị trí thì công tác điều hành, quản trị ra sao; có phát sinh tâm tư, nguyện vọng trong đội ngũ quản lý, giáo viên hay không, và tâm lý đó có được giải tỏa kịp thời để không ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học hay không.
Phó Chủ tịch Quốc hội đồng thời đề nghị làm rõ việc triển khai mô hình trường trung học nghề, chính sách phân luồng học sinh sau trung học cơ sở, điều kiện bảo đảm chất lượng, cơ chế liên thông và cơ hội tiếp tục học tập của người học.
Đối với nhân lực chất lượng cao, cần làm rõ sự kết hợp giữa dự báo nhu cầu với đào tạo, thu hút và sử dụng, nhất là các ngành mũi nhọn đất nước đang cần; khắc phục tình trạng đào tạo lệch pha với nhu cầu sử dụng; đánh giá hiệu quả chính sách hỗ trợ người học, bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, không để hoàn cảnh kinh tế hay vị trí địa lý trở thành rào cản học tập.
Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học là vấn đề cử tri, Nhân dân, học sinh và phụ huynh đặc biệt quan tâm. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá phương thức tổ chức kỳ thi bảo đảm nghiêm túc, khách quan, công bằng, an toàn, ổn định và giảm áp lực không cần thiết.
Đối với tuyển sinh đại học, cần làm rõ tính minh bạch, khả năng đối sánh giữa các phương thức, tổ hợp xét tuyển; tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo của chính sách, hạn chế thay đổi đột ngột gây khó khăn cho người học. Kiểm tra, đánh giá phải khắc phục triệt để bệnh thành tích, tâm lý chạy theo điểm số, hướng tới đánh giá đúng năng lực thực chất.
Phó Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh cần quan tâm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, nhân văn; tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, tư vấn tâm lý, phòng chống bạo lực học đường và bảo vệ học sinh trên môi trường mạng.
Trước sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), cần có định hướng quản lý và sử dụng AI phù hợp trong giáo dục. Chuyển đổi số và AI phải phục vụ thiết thực cho việc nâng cao chất lượng dạy - học và quản trị nhà trường, đồng thời bảo đảm tính liêm chính học thuật, an toàn dữ liệu và năng lực tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh. Tuyệt đối không để AI làm thay việc học tập chăm chỉ và tư duy sáng tạo của con người.
Vấn đề thiếu sách giáo khoa, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ nguyên nhân để không lặp lại trong thời gian tới.
“Hệ thống pháp luật, nghị quyết đã tạo hành lang pháp lý và nhiều cơ chế đột phá. Điều cốt yếu hiện nay là tổ chức thực hiện hiệu quả để tạo chuyển biến thực chất”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Hệ thống thể chế cơ bản hoàn thiện, khâu quan trọng nhất hiện nay là tổ chức thực thi
Báo cáo tại phiên giải trình, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết, trong tổng số 41 văn bản (gồm 11 nghị định, 30 thông tư) được phân công, đến nay, Bộ GD&ĐT đã hoàn thành, ban hành 10/11 nghị định và 27/30 thông tư. Về cơ bản, tất cả những vấn đề, chính sách quan trọng đã được thể hiện trong các nghị định, thông tư này.
Nội dung còn lại đáng chú ý nhất là chính sách tiền lương, phụ cấp, hỗ trợ đối với nhà giáo: Bộ GD&ĐT đã trình Chính phủ, tuy nhiên thực hiện chủ trương chờ kết luận của Ban Chỉ đạo Trung ương về đổi mới chính sách tiền lương, Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện để đồng bộ với đề án cải cách chính sách tiền lương chung. Ngoài ra, thông tư liên quan đến bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư đang được tiếp tục hoàn thiện.
Các chính sách đối với nhà giáo như chế độ phụ cấp, chính sách đối với nhà giáo nghỉ hưu/sau nghỉ hưu; chính sách đối với học sinh, sinh viên đã được ban hành kịp thời và bước đầu phát huy tác động.
Về việc thực hiện triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia, sau khi Quốc hội có quyết định, phê duyệt Chương trình, Bộ cũng đã hoàn thành rất nhiều nhiệm vụ, xây dựng xong dự kiến phân bổ cho cả giai đoạn 5 năm và gửi Bộ Tài chính để tổng hợp vào Chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất để thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ như Nghị quyết 248, 249 đề ra.
Về đội ngũ nhà giáo, Bộ trưởng thông tin, Bộ GD&ĐT đã ban hành các văn bản hướng dẫn địa phương trong tuyển dụng, sử dụng, điều động, biệt phái; hoàn thiện chuẩn nghề nghiệp, chế độ làm việc, bổ nhiệm, xếp lương.
Số lượng thiếu so với định mức tại thời điểm kết thúc năm học đã báo cáo là khoảng 104.000 giáo viên (tính theo định mức). Tuy nhiên, sau khi sắp xếp lại mạng lưới trường lớp và rà soát theo quy mô học sinh, nhu cầu biên chế cần bổ sung cho năm học 2026 - 2027 là khoảng hơn 43.000. Đồng thời, hiện vẫn còn hơn 40.000 biên chế đã giao từ năm 2025 nhưng các địa phương chưa tuyển dụng hết...
Như vậy, tình trạng thiếu giáo viên ở đây là thiếu so với định mức quy định, đồng thời còn hiện tượng thừa - thiếu cục bộ giữa các môn học, cấp học và địa bàn.
Việc điều phối giáo viên giữa các đơn vị, địa bàn, trường lớp đang được địa phương thực hiện khẩn trương; quá trình sáp nhập, tinh gọn mạng lưới cũng chuyển đổi một lượng khá lớn cán bộ quản lý sang làm giáo viên trực tiếp giảng dạy.
Với mô hình trung học nghề, theo Bộ trưởng, đây là chính sách mới, rất quan trọng trong Luật Giáo dục nghề nghiệp. Năm nay là năm đầu tiên triển khai, Bộ GD&ĐT đã hoàn thiện các văn bản quy định và ban hành khung chương trình đào tạo. Ngay trong năm học mới này đã có 31 cơ sở giáo dục nghề nghiệp đăng ký tham gia triển khai. Bộ tiếp tục hướng dẫn chuyển đổi các học sinh đang theo học hệ trung cấp trước đây sang mô hình trung học nghề theo chương trình mới; ban hành quy định về liên thông giữa các cấp học (từ trung học nghề, trung cấp, cao đẳng lên đại học) và ban hành Điều lệ trường trung học nghề.
Một số chính sách khác cũng được Bộ trưởng nhấn mạnh, như: tiếp tục mở rộng các chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ sách giáo khoa, bữa ăn học đường, học bổng và tín dụng chính sách. Quỹ học bổng quốc gia đã được xác lập về mặt pháp lý.
Chính sách hỗ trợ người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược bước đầu phát huy tác dụng rõ rệt. Điểm chuẩn và chất lượng tuyển sinh đầu vào các ngành này trong kỳ tuyển sinh vừa qua tăng cao.
Các trường đại học đã chủ động tinh giản những ngành học không còn phù hợp với nhu cầu xã hội; mở mới các ngành phục vụ trực tiếp cho phát triển đất nước như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu, công nghệ hạt nhân, đường sắt tốc độ cao, công nghệ số, năng lượng mới... Tỷ lệ sinh viên nhập học các khối ngành STEM năm 2026 đạt 33,6%, tiệm cận mục tiêu 35% mà Nghị quyết 71 đề ra.
Năm 2026 là năm đầu tiên Bộ GD&ĐT hướng dẫn khôi phục và triển khai mạnh mẽ trở lại các chương trình đào tạo tài năng, đã triển khai 90 chương trình đào tạo tài năng tích hợp trình độ kỹ sư/thạc sĩ tại 23 cơ sở giáo dục đại học, đi kèm các chính sách ưu đãi theo Nghị quyết 109.
Nhìn nhận về kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học, Bộ trưởng cho biết, mô hình thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học đã qua nhiều giai đoạn đổi mới, mang lại nhiều ưu điểm: gọn nhẹ, giảm áp lực, giảm tốn kém cho xã hội và an toàn. Tuy nhiên, vừa qua tại một số nơi đã xuất hiện những hiện tượng tiêu cực.
Bộ GD&ĐT đã phân tích nguyên nhân và đề ra các giải pháp: giữ ổn định mô hình thi và phương thức tuyển sinh; tăng cường ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu và đối sánh chéo để siết chặt kỷ luật phòng thi, triệt tiêu động cơ gian lận. Đồng thời, từng bước chuẩn hóa, siết chặt các phương thức xét tuyển sớm, việc lạm dụng các chứng chỉ ngoại ngữ gây mất công bằng xã hội; bảo đảm việc đánh giá thực chất năng lực của người học theo đúng tinh thần Nghị quyết 71.
Cũng theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, giáo dục toàn diện đã được triển khai đồng bộ cả về tri thức, đạo đức, văn hóa, thể chất, nghệ thuật và kỹ năng sống. Công tác phòng ngừa bạo lực học đường, xâm hại học sinh được phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an và chính quyền địa phương.
Nhận thức rõ môi trường số và AI mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lớn, Bộ đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý để định hướng ứng dụng AI an toàn, liêm chính trong giáo dục, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các tác động tiêu cực đối với người học.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đánh giá, về tổng thể sau khi ban hành các luật và nghị quyết, hệ thống thể chế giáo dục và đào tạo cơ bản đã hoàn thiện. Khâu quan trọng nhất hiện nay là tổ chức thực thi. Trong đó, phải kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn phát sinh từ thực tiễn, xử lý những điểm chưa thực sự đồng bộ giữa các văn bản, đánh giá kết quả thực chất để chính sách đi vào cuộc sống, phát triển phẩm chất, năng lực người học, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ phát triển đất nước.
Tại phiên giải trình, các đại biểu đặt nhiều câu hỏi về những vấn đề được quan tâm; Bộ trưởng trao đổi, giải đáp và làm rõ các nội dung được đại biểu đặt ra.
