>>> Muốn con đặt điện thoại xuống, chỉ yêu cầu thôi chưa đủ
>>> Vì sao trẻ cô đơn trong thế giới kết nối?
Những cuộc trò chuyện trực tiếp dần thưa vắng, nhường chỗ cho thế giới trực tuyến. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận đây là vấn đề trẻ sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều, người lớn có thể bỏ qua những nguyên nhân sâu xa hơn. Bởi đằng sau thói quen ấy có thể là áp lực, sự cô đơn hoặc những nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng.
Những khoảng trống phía sau màn hình
Tại một số trường học, trước khi quy định hạn chế điện thoại được triển khai, học sinh thường vừa di chuyển vừa nhìn vào thiết bị, thậm chí sử dụng điện thoại trong giờ ăn. Ở các nhà hàng, không ít gia đình ngồi chung bàn nhưng ít trò chuyện; trẻ xem video, chơi trò chơi, còn người lớn cũng mải mê với điện thoại.
Bên cạnh đó, không ít gia đình phải cân bằng giữa công việc và trách nhiệm chăm sóc con cái, nhất là khi cha mẹ đảm nhận quá nhiều trách nhiệm xã hội. Trong hoàn cảnh bận rộn, màn hình đôi khi trở thành giải pháp thuận tiện để trẻ ngồi yên, còn người lớn có thể tập trung giải quyết công việc.
Theo Tiến sĩ Melvyn Zhang, bác sĩ tâm thần tư vấn cấp cao tại Dịch vụ Quản lý chứng nghiện quốc gia - thuộc Viện Sức khỏe Tâm thần Singapore (IMH), việc sử dụng màn hình quá mức thường phản ánh những khó khăn sâu xa hơn. Đó có thể là áp lực học tập, vấn đề gia đình, lo âu hoặc trầm cảm. Người trẻ tìm đến thiết bị điện tử để ứng phó với cảm xúc hoặc tạm thời thoát khỏi những áp lực trong cuộc sống.
Đồng quan điểm, bà Adelyn Tan, nhà trị liệu tâm lý, người sáng lập HiDolphin - đơn vị cung cấp dịch vụ tư vấn cho thanh thiếu niên và gia đình, cho rằng sử dụng màn hình quá mức hiếm khi là vấn đề cốt lõi. Trong nhiều trường hợp, đây là cơ chế đối phó với những nhu cầu sâu xa hơn về cảm xúc, các mối quan hệ hoặc sự phát triển của trẻ.
Khi không cảm thấy an toàn về mặt cảm xúc hoặc chưa có kỹ năng điều tiết cảm xúc, trẻ có thể xem màn hình như một lối thoát nhanh chóng và dễ tiếp cận. Những nội dung giải trí liên tục giúp các em tạm quên cảm giác buồn chán, lo lắng hay những khó chịu trong cuộc sống.
Ngoài ra, sự bận rộn của cha mẹ cũng có thể vô tình khiến thiết bị điện tử trở thành phương tiện lấp đầy khoảng trống trong quá trình chăm sóc con. Ban đầu, việc cho trẻ xem điện thoại có thể chỉ nhằm giúp con ngồi yên trong lúc người lớn làm việc. Nhưng nếu lặp lại thường xuyên, thiết bị điện tử dễ trở thành lựa chọn mặc định mỗi khi trẻ cần giải trí.
Bà Andrea Chan, Trưởng nhóm Dịch vụ Tư vấn và Tâm lý TOUCH, cho rằng sự nhàm chán cũng là một nguyên nhân đáng chú ý. Với trẻ chưa đủ khả năng xử lý cảm giác khó chịu khi không có hoạt động kích thích, các thiết bị kỹ thuật số luôn sẵn có dễ trở thành lựa chọn đầu tiên. Dòng nội dung liên tục, đa dạng và hấp dẫn có thể khiến trẻ khó dừng lại, dẫn đến thời gian sử dụng màn hình kéo dài.
Trẻ cần được thấu hiểu thay vì kiểm soát
Sự phụ thuộc vào thiết bị điện tử không biểu hiện giống nhau ở mọi trẻ. Theo các chuyên gia thuộc cơ quan dịch vụ xã hội, sự khác biệt trong cách bé trai và bé gái sử dụng màn hình chưa thực sự rõ rệt ở độ tuổi nhỏ, nhưng có xu hướng bộc lộ nhiều hơn khi trẻ lớn lên.
Bé trai thường bị thu hút bởi trò chơi điện tử và có thể tìm đến không gian trực tuyến để có cảm giác ẩn danh, kết nối với người khác khi gặp khó khăn trong các mối quan hệ ngoài đời thực.
Trong khi đó, bé gái có xu hướng tương tác nhiều hơn với mạng xã hội và video, đồng thời có thể chịu ảnh hưởng từ những áp lực liên quan đến hình ảnh cơ thể, việc so sánh bản thân, nhu cầu được bạn bè công nhận hoặc tình trạng bắt nạt trên mạng. Đây là những khuynh hướng chung, không phải đặc điểm áp dụng cho tất cả trẻ em.
Một nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc do Viện Sức khỏe Tâm thần Singapore thực hiện cho thấy gần một nửa số người trẻ Singapore trong độ tuổi 15 - 21 có tình trạng sử dụng điện thoại thông minh ở mức có vấn đề. Nghiên cứu công bố trên Tạp chí Tâm thần học châu Á tháng 8/2024, xác định tình trạng này dựa trên mức độ phụ thuộc, thời gian sử dụng và những hệ lụy phát sinh.
Các biểu hiện bao gồm lo lắng, cáu kỉnh khi không có điện thoại, khó chịu về thể chất như đau cổ tay, đau cổ và khó tập trung trong giờ học hoặc tại nơi làm việc. Kết quả cho thấy tác động của việc sử dụng điện thoại không chỉ nằm ở thời lượng tiếp xúc với màn hình mà còn liên quan đến sức khỏe tinh thần và khả năng duy trì các hoạt động thường ngày.
Tuy nhiên, theo bà Chong Kaiwei, nhà trị liệu tâm lý cấp cao tại Promises Healthcare, mặc dù màn hình đã trở thành nguồn gây căng thẳng dễ nhận thấy trong nhiều gia đình, chúng hiếm khi là nguyên nhân gốc rễ của vấn đề. Giải quyết tình trạng trẻ sử dụng màn hình quá mức không đơn thuần là loại bỏ thiết bị điện tử, mà quan trọng hơn là tìm hiểu vì sao chúng lại trở nên quan trọng trong cuộc sống của trẻ.
Điều này đòi hỏi cha mẹ không chỉ quan tâm con đã sử dụng điện thoại bao lâu mà còn cần tìm hiểu điều gì khiến trẻ muốn tiếp tục ở lại trước màn hình. Đó có thể là sự nhàm chán, cảm giác cô đơn, áp lực học tập hoặc khó khăn trong các mối quan hệ với bạn bè và gia đình.
Nếu trẻ tìm đến thiết bị điện tử mỗi khi buồn bã, căng thẳng hoặc không biết làm gì, việc đột ngột thu giữ điện thoại có thể chỉ giải quyết biểu hiện bên ngoài mà chưa chạm tới nhu cầu bên trong. Vì vậy, bên cạnh việc xây dựng giới hạn sử dụng thiết bị phù hợp với độ tuổi, cha mẹ cần tạo thêm cơ hội để trẻ tham gia hoạt động ngoài màn hình, duy trì trò chuyện và chia sẻ cảm xúc trong gia đình.
Quan trọng hơn, trẻ cần cảm thấy mình có thể tìm đến cha mẹ khi gặp khó khăn, thay vì chỉ nhận được sự nhắc nhở hay trách phạt mỗi khi sử dụng điện thoại quá lâu. Suy cho cùng, giúp trẻ rời mắt khỏi màn hình không chỉ là câu chuyện kiểm soát thiết bị, mà còn là tạo dựng những kết nối, hoạt động và điểm tựa cảm xúc đủ hấp dẫn trong đời sống thực.
Điều quan trọng không phải là tạo ra một cuộc cạnh tranh giữa thế giới thực và thế giới số, mà giúp trẻ học cách cân bằng giữa hai không gian ấy. Bởi một đứa trẻ có đủ điểm tựa trong gia đình sẽ không phải luôn tìm đến màn hình để khỏa lấp những khoảng trống trong cảm xúc.
