Việt Nam 'khát' nhân lực vi mạch bán dẫn: Chạy đua với thời gian

Nhiều chính sách ưu đãi từ cơ quan quản lý, cùng với hợp tác giữa đại học và doanh nghiệp, nhằm giúp đội ngũ nhân lực vi mạch bán dẫn nâng cao kinh nghiệm, tay nghề và tham gia sâu vào chuỗi giá trị của ngành.

Thiếu hụt chuyên gia trình độ cao

Theo PGS.TS Phạm Tấn Thi, Trưởng phòng Khoa học công nghệ và Dự án, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM), nhân lực ngành vi mạch bán dẫn tại Việt Nam hiện có khoảng 5.600 kỹ sư. Dự báo nhu cầu tuyển dụng khoảng 500 kỹ sư mỗi năm, sau đó tăng lên 1.000 người vào năm 2030.

Nhu cầu nhân lực vi mạch chủ yếu thực hiện các công đoạn thiết kế, kiểm thử. Theo dự báo, đến năm 2030, doanh nghiệp sẽ cần 15.000 kỹ sư thiết kế, 30.000 kỹ sư đóng gói và kiểm thử.

Tuy nhiên, ông Thi cho rằng, kỹ sư Việt Nam chủ yếu chỉ có thể thực hiện một khâu trong thiết kế vi mạch, chưa có những chuyên gia có thể thiết kế hoàn chỉnh chip bán dẫn có cấu trúc phức tạp.

“Những thiết kế chuyên sâu cần những chuyên gia có trình độ từ thạc sĩ trở lên. Đây là nhóm nhân lực Việt Nam đang thiếu”, PGS Thi nói.

Do đó, ông kiến nghị các cơ sở giáo dục cần có kế hoạch đào tạo kỹ sư thiết kế chip hoàn chỉnh. Muốn làm được điều này, cần phát triển chương trình đào tạo sau đại học gắn với các khung chương trình theo tiêu chuẩn quốc tế. Ông đề xuất các cơ sở giáo dục cần có học bổng khuyến khích để thu hút đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ trong ngành bán dẫn, qua đó có các nghiên cứu xuất sắc và nguồn nhân lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng vi mạch toàn cầu.

Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, PGS.TS Phạm Tấn Thi cho rằng Việt Nam cần nhiều hơn các doanh nghiệp chuyên thiết kế, đóng gói, kiểm thử đầu tư để đội ngũ chuyên gia có cơ hội thực hành, nâng cao kỹ năng.

“Tại Nhật Bản có những trường đại học hợp tác đầu tư các nhà máy sản xuất vi mạch để sinh viên có thể thực hành, nâng cao trình độ và kinh nghiệm thực tế. Tuy nhiên, tại Việt Nam vẫn đang thiếu phòng thí nghiệm, phần mềm phục vụ thực hành”, ông Thi nhìn nhận.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lưu Huê Tiến, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giáo dục quốc tế Sun Edu, nhận định hiện vẫn có sự lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thực tế trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn tại Việt Nam. Nhiều sinh viên ra trường có bằng cấp nhưng doanh nghiệp phải mất nhiều tháng, thậm chí cả năm để đào tạo lại.

Bên cạnh đó, ông cho rằng Việt Nam đang thiếu các bộ tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia cụ thể cho ngành bán dẫn để làm thước đo công nhận văn bằng quốc tế. Trong khi đó, liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp còn hạn chế trong đào tạo nhân lực.

Do đó, đại diện Sun Edu cho rằng, nhà trường và doanh nghiệp cần cùng xây dựng nội dung đào tạo sát với nhu cầu thực tế. Khi đó, giảng viên sẽ được cập nhật công nghệ và quy trình phù hợp để giảng dạy những kiến thức mới nhất cho sinh viên. Doanh nghiệp sẽ liên kết tuyển dụng và đảm bảo đầu ra để tạo động lực cho người học. “Cần cơ chế khuyến khích và hỗ trợ tài chính để doanh nghiệp hào hứng tham gia đào tạo”, ông Tiến nói.

Mở đường bằng chính sách

Theo Đề án Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư bán dẫn, gồm 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch, 35.000 kỹ sư trong các công đoạn sản xuất, đóng gói.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, việc đào tạo nhân lực vi mạch bán dẫn ở Việt Nam chưa thật sự hiệu quả. Cụ thể, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp ngành kỹ thuật làm việc trong công nghiệp bán dẫn chỉ đạt 0,4%, thấp hơn nhiều so với các nước phát triển.

Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ nhìn nhận, ngành bán dẫn trong nước cũng đối mặt với nhiều thách thức khác, như chưa có nhà máy chip sản xuất quy mô công nghiệp (fab). Chuỗi cung ứng vẫn phụ thuộc vào nguyên vật liệu và máy móc nhập khẩu.

Đội ngũ kỹ sư thiết kế chủ yếu thực hiện gia công từng phần (mô-đun), chưa làm chủ thiết kế tổng thể hệ thống. Cùng với đó, việc đặt hàng sản xuất thử nghiệm (MPW) tại nước ngoài tiêu tốn chi phí và thời gian, tạo rào cản cho đầu ra của hoạt động thiết kế.

Ông lấy ví dụ, Viettel từng gửi bản thiết kế chip cho một doanh nghiệp Đài Loan (Trung Quốc) sản xuất thử, nhưng lịch hẹn lên tới 18 tháng. Kể cả sau khi có động thái can thiệp từ các đối tác của Viettel với doanh nghiệp đó, quá trình chỉ rút ngắn còn 6 tháng. Thời gian chờ đợi dài, trong khi chip bán dẫn là ngành có tốc độ phát triển nhanh. Khi doanh nghiệp trong nước đặt hàng sản xuất được, có thể sản phẩm chip đã lỗi thời.

Để tháo gỡ vướng mắc trên, Bộ Khoa học và Công nghệ đã hoàn thiện hành lang pháp lý thông qua Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và Luật Công nghệ cao. Các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đất và thị thực cho nhân lực chất lượng cao đã được áp dụng.

Về hạ tầng kỹ thuật, theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, sắp tới sẽ thành lập Trung tâm hỗ trợ sản xuất thử chip (mô hình Multi Project Wafer), dự kiến vận hành từ đầu năm 2026. Các trung tâm này có chức năng hỗ trợ doanh nghiệp và nhà nghiên cứu tiếp cận công nghệ sản xuất, đóng gói, kiểm thử, qua đó rút ngắn thời gian thiết kế, sản xuất thử cho doanh nghiệp, giúp tối ưu chi phí và tăng tính tự chủ công nghệ.

Ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, cho rằng nhân lực là yếu tố quyết định và được coi là điểm nghẽn lớn nhất trong công nghiệp bán dẫn. Lĩnh vực này không thể phát triển nếu không có nền giáo dục đủ mạnh để tạo ra đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà nghiên cứu đáp ứng các chuẩn mực quốc tế.

“Vốn và hạ tầng có thể đầu tư trong thời gian nhất định, nhưng năng lực con người, đặc biệt là năng lực tư duy, thiết kế, làm chủ công nghệ lõi, chỉ có thể được hình thành thông qua quá trình đào tạo bài bản, liên tục và gắn chặt với thực tiễn”, ông Đạt nói.