Trí tuệ nhân tạo đang nhanh chóng thay đổi cách người học tiếp cận kiến thức, cách giáo viên tổ chức giảng dạy và cả những kỹ năng mà thị trường lao động yêu cầu. Từ thực tế giảng dạy, ThS. Nguyễn Văn Trường – Trường Cao đẳng Bách Khoa cho rằng ứng dụng AI trong đào tạo nghề không nên dừng ở việc đưa thêm một công cụ công nghệ vào lớp học, mà cần hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực thực hành, tư duy và khả năng thích ứng của người học.
AI đang thay đổi lớp học nghề
AI đang dần trở thành một phần quen thuộc trong học tập và công việc. Với giáo dục nghề nghiệp, sự thay đổi này càng rõ nét bởi chương trình đào tạo luôn gắn với công nghệ, thiết bị và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Ở góc độ người dạy, tôi cho rằng vấn đề không còn là có nên đưa AI vào lớp học hay không, mà quan trọng hơn là sử dụng AI ở đâu, với mục đích gì và như thế nào để người học thực sự tiến bộ.
Trước đây, sinh viên thường mất nhiều thời gian tìm kiếm tài liệu, tổng hợp thông tin hoặc chuẩn bị một nội dung học tập. Hiện nay, AI có thể hỗ trợ những công việc này nhanh hơn. Người học có thể đặt câu hỏi, yêu cầu giải thích một khái niệm theo nhiều cách, tạo tình huống thực hành hoặc tham khảo các hướng giải quyết khác nhau.
Điều đó cũng làm thay đổi vai trò của giáo viên. Nếu trước đây người thầy chủ yếu truyền đạt kiến thức, thì trong môi trường có AI, giáo viên cần dành nhiều hơn cho việc hướng dẫn, kiểm chứng thông tin, phân tích tình huống và kết nối kiến thức với công việc thực tế.
Đối với đào tạo nghề, đây là điểm đặc biệt quan trọng. Mục tiêu cuối cùng không phải là người học “biết nhiều thông tin”, mà là làm được việc, xử lý được tình huống và thích ứng với những thay đổi trong nghề nghiệp.
Cá nhân hóa việc học, tăng cơ hội thực hành
Một ưu điểm đáng chú ý của AI là khả năng hỗ trợ người học theo nhu cầu và trình độ khác nhau. Trong cùng một lớp, có sinh viên tiếp thu nhanh, có người cần thêm thời gian để hiểu một nội dung. AI có thể giúp giải thích lại kiến thức, đưa ra ví dụ hoặc tạo thêm câu hỏi luyện tập phù hợp.
Giáo viên cũng có thể sử dụng AI để hỗ trợ xây dựng giáo án, thiết kế tình huống, chuẩn bị câu hỏi kiểm tra hoặc tạo các kịch bản mô phỏng nghề nghiệp. Tuy nhiên, những nội dung do AI tạo ra vẫn cần được giáo viên kiểm tra và điều chỉnh dựa trên chương trình đào tạo cũng như yêu cầu thực tế của nghề.
Từ góc độ người học, tôi cho rằng cần hình thành một nguyên tắc đơn giản: suy nghĩ trước, sử dụng AI sau. Sinh viên có thể tự tìm hướng giải quyết, sau đó dùng AI để kiểm tra, phản biện hoặc mở rộng cách tiếp cận. Nếu sử dụng AI để làm thay toàn bộ bài tập, người học có thể hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn nhưng lại bỏ qua quá trình hình thành năng lực.
AI cũng mở thêm khả năng xây dựng các tình huống mô phỏng. Sinh viên có thể luyện cách xử lý một sự cố kỹ thuật, giao tiếp với khách hàng, phân tích một yêu cầu công việc hoặc lựa chọn phương án xử lý trong những bối cảnh khác nhau trước khi bước vào môi trường thực tế.
Dù vậy, mô phỏng không thể thay thế hoàn toàn thực hành trực tiếp. Với những nghề liên quan đến máy móc, thiết bị, an toàn lao động hay thao tác kỹ thuật, người học vẫn cần được làm việc trên thiết bị thật, tuân thủ quy trình và hình thành tác phong nghề nghiệp.
Người thầy vẫn giữ vai trò trung tâm
Sự phát triển của AI đặt ra câu hỏi về vai trò của giáo viên. Theo tôi, AI có thể hỗ trợ rất nhiều công việc nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người thầy trong đào tạo nghề.
Giáo viên không chỉ cung cấp kiến thức mà còn quan sát quá trình học tập, nhận diện điểm yếu của từng sinh viên, điều chỉnh phương pháp và giúp người học hiểu được yêu cầu thực tế của nghề. Đặc biệt, trong các tình huống cần kinh nghiệm, trách nhiệm nghề nghiệp và cân nhắc an toàn, vai trò của người hướng dẫn càng quan trọng.
Điều này đòi hỏi giáo viên cũng phải thay đổi. Bên cạnh chuyên môn nghề nghiệp, người dạy cần có năng lực số và hiểu biết về AI để biết công cụ nào phù hợp, thông tin nào cần kiểm chứng và cách tổ chức hoạt động học tập sao cho công nghệ phục vụ mục tiêu đào tạo.
UNESCO nhấn mạnh việc sử dụng AI trong giáo dục cần đặt con người ở vị trí trung tâm, đồng thời chú trọng đạo đức, an toàn, bảo vệ dữ liệu và nâng cao năng lực của giáo viên, người học.
Với sinh viên, AI cũng đặt ra yêu cầu mới về năng lực. Bên cạnh kiến thức và kỹ năng nghề, người học cần biết đặt câu hỏi, đánh giá thông tin, nhận diện sai lệch, sử dụng công cụ có trách nhiệm và liên tục cập nhật kiến thức.
Không chạy theo công nghệ
Một nguy cơ khi ứng dụng AI là coi công nghệ như mục tiêu thay vì phương tiện. Không phải nội dung nào trong đào tạo nghề cũng cần AI và không phải hoạt động nào sử dụng AI cũng tạo ra giá trị.
Theo hướng tiếp cận của UNESCO-UNEVOC, việc tích hợp AI vào giáo dục nghề nghiệp cần được xem xét đồng bộ từ quản trị, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, đánh giá đến phát triển năng lực và những yêu cầu an toàn đối với các ngành nghề đặc thù.
Từ thực tế này, tôi cho rằng nhà trường cần bắt đầu từ câu hỏi: AI giải quyết được vấn đề gì trong quá trình đào tạo? Nếu công cụ giúp sinh viên hiểu bài tốt hơn, luyện tập nhiều hơn, tiếp cận tình huống đa dạng hơn hoặc hỗ trợ giáo viên cá nhân hóa việc học, đó là những hướng có thể ưu tiên.
Ngược lại, nếu AI chỉ được đưa vào để tạo cảm giác hiện đại nhưng không làm tăng năng lực nghề nghiệp, việc ứng dụng có thể trở thành hình thức.
Đặc biệt, đánh giá kết quả học tập cũng cần thay đổi. Nếu sinh viên có thể dễ dàng sử dụng AI để tạo một bài viết, câu trả lời hoặc sản phẩm, nhà trường cần tăng các hình thức đánh giá khả năng giải thích, thực hành, xử lý tình huống và chứng minh quá trình thực hiện. Đây cũng là cách để bảo đảm rằng kết quả học tập phản ánh năng lực thực sự của người học.
Từ lớp học đến doanh nghiệp
Đào tạo nghề không thể tách khỏi nhu cầu của doanh nghiệp. Khi AI làm thay đổi cách nhiều ngành nghề vận hành, chương trình đào tạo cũng cần được cập nhật theo sự thay đổi của công việc.
Sự tham gia của doanh nghiệp trong xây dựng chương trình, xác định kỹ năng cần thiết và cung cấp tình huống thực tế sẽ giúp nhà trường tránh tình trạng đào tạo theo những gì công nghệ có thể làm thay vì những gì người lao động thực sự cần.
Theo tôi, hướng triển khai AI trong đào tạo nghề có thể tập trung vào một số nhiệm vụ thiết thực: nâng cao năng lực AI cho giáo viên; rà soát chương trình để xác định những nội dung AI có thể hỗ trợ; xây dựng quy định sử dụng AI trong học tập và đánh giá; tăng các hoạt động thực hành, mô phỏng và xử lý tình huống; đồng thời tăng kết nối với doanh nghiệp.
Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030 của Việt Nam đã xác định AI là một lĩnh vực công nghệ quan trọng; trong khi Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt yêu cầu đổi mới, hiện đại hóa giáo dục nghề nghiệp.
Nhìn từ lớp học, tôi cho rằng AI đang mở ra một cơ hội đáng kể để đào tạo nghề linh hoạt và sát hơn với những thay đổi của thị trường lao động. Nhưng giá trị của AI không nằm ở việc chúng ta sử dụng bao nhiêu công cụ, mà ở chỗ công nghệ giúp người học học tốt hơn, thực hành tốt hơn và làm việc tốt hơn như thế nào.
Nếu được triển khai có mục tiêu, có kiểm soát và gắn với thực tiễn nghề nghiệp, AI có thể trở thành một trợ lực quan trọng cho giáo viên và người học. Còn nền tảng quyết định chất lượng đào tạo vẫn là chuyên môn của người thầy, sự chủ động của người học và môi trường thực hành gắn với yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.
