Ngày 5/11, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM phối hợp Vụ Pháp chế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo khoa học “Phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị: từ cơ chế, chính sách của Luật Phát triển đô thị và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đến thực tiễn các địa phương”.
TPHCM hiện có nhiều mô hình khai thác các “điểm đến” gồm công trình kiến trúc, nhà xưởng, bến cảng, chợ cũ và không gian sông nước thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo quá trình này không nên “chạy theo” thương mại hóa, mà phải đặt song song với công tác bảo tồn, đưa lợi ích cộng đồng và tính bền vững vào vị trí trung tâm.
Quy hoạch hạ tầng phải song hành cùng chiến lược văn hóa
Phát biểu đề dẫn, ông Lê Văn Thái, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM cho rằng, văn hóa và thể thao không chỉ đáp ứng nhu cầu thụ hưởng, sáng tạo của người dân mà còn góp phần nâng cao sức hấp dẫn, năng lực cạnh tranh và bản sắc của đô thị. TPHCM hiện có quy mô dân số hơn 14 triệu người, trong khi không gian và hạ tầng phục vụ văn hóa, thể thao chưa tương xứng. Thiết chế văn hóa, thể thao ở cơ sở còn thiếu, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu do quy hoạch hạ tầng đô thị chưa được kết nối đầy đủ với cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa, thể thao.
Tại hội thảo, các chuyên gia phân tích mối quan hệ giữa Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. TS Nguyễn Thị Hậu, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM nhận định hai chính sách cần kết nối ở cả ba cấp độ gồm không gian, tài chính và quản trị. Quy hoạch đô thị phải xác định cấu trúc, khả năng tiếp cận và giới hạn biến đổi của từng không gian; chính sách công nghiệp văn hóa hỗ trợ hình thành hoạt động sáng tạo, sản phẩm và thị trường. Thiếu sự phối hợp, đô thị có thể tạo mặt bằng nhưng không hình thành được hệ sinh thái sáng tạo; ngược lại, thúc đẩy khai thác kinh tế đơn thuần có thể tác động tiêu cực đến cảnh quan và cộng đồng.
Quy hoạch đô thị cần tính đến không gian văn hóa, thể thao, bảo tàng đô thị, hoạt động kinh tế ban đêm và những không gian đa năng, thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng giao thông, nhà ở hay thương mại. Cơ chế phân quyền, hợp tác công tư hay công cụ tài chính được xem là cơ hội huy động nguồn lực, nhưng việc áp dụng phải dựa trên điều khoản cụ thể của pháp luật và thẩm quyền tương ứng. Không thể mặc nhiên suy diễn rằng mọi dự án di sản sẽ được hưởng ưu đãi.
"Di sản TPHCM hiện diện trong các tuyến phố, bến cảng, kho xưởng, chợ, kênh rạch và không gian sinh hoạt cộng đồng. Khuyến nghị của UNESCO cũng chỉ rõ cần tiếp cận di sản như một hệ thống gồm công trình, hạ tầng, không gian mở, cảnh quan, hoạt động kinh tế và thực hành xã hội, thay vì bảo vệ từng công trình riêng lẻ", TS Hậu nhấn mạnh.
Nhận diện ba nhóm không gian để ứng xử linh hoạt
TS Nguyễn Thị Hậu đưa ra góc nhìn về ba nhóm không gian có tiềm năng kết nối với công nghiệp văn hóa. Nhóm thứ nhất là các trục kiến trúc lịch sử, công trình công cộng, nhà hát, bảo tàng, chợ lâu đời, không gian thương mại và khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn. Nơi đây có thể phát triển các tour diễn giải di sản, triển lãm, nghệ thuật công cộng, thiết kế, xuất bản, phim ảnh và nội dung số. Nhưng điều quan trọng là di sản phải tiếp tục là một phần của đời sống thường nhật, không biến thành “phông nền” chụp ảnh hoặc khu dịch vụ chỉ phục vụ khách du lịch.
Nhóm thứ hai là di sản công nghiệp và cảng thị, gồm nhà xưởng, kho bãi, công trình logistics, bến cảng và những dấu tích công nghiệp ven sông tại Bến Nghé, Bình Đông, Ba Son và các khu cảng phụ cận. Các không gian này có thể tái sử dụng thích ứng để phục vụ hoạt động sáng tạo, trưng bày, thiết kế, trình diễn, nghiên cứu và giáo dục di sản. Dù vậy, không phải mọi nhà máy, kho bãi đều mặc nhiên là di sản. Trước khi chuyển đổi cần kiểm kê, đánh giá giá trị lịch sử, kỹ thuật, xã hội, tình trạng kết cấu, quyền sở hữu và chi phí phục hồi.
Nhóm thứ ba là hành lang sông Sài Gòn, hệ thống kênh rạch, bến nước và các vùng cảnh quan sinh thái như Cần Giờ, Củ Chi. TS Hậu cảnh báo việc chuyển di sản thành nguồn lực không đồng nghĩa với việc đưa mọi không gian lịch sử vào thị trường thương mại. Giá trị lịch sử, ký ức, ý nghĩa cộng đồng và tính xác thực là những yếu tố không thể đo đếm bằng giá đất hay doanh thu.
Xây dựng cơ chế tài chính hỗn hợp thúc đẩy bảo tồn
Để khai thác hiệu quả, chuyên gia đề xuất TPHCM xây dựng danh mục không gian di sản ưu tiên trên cơ sở khảo sát thực địa, bản đồ hóa và lập hồ sơ giá trị, phân loại theo mức độ bảo tồn, khả năng sử dụng và chuyển đổi thích ứng. Với công trình đủ điều kiện, thành phố có thể thí điểm tổ hợp sáng tạo quy mô vừa và nhỏ, kết hợp không gian làm việc sáng tạo, xưởng thực hành, triển lãm, biểu diễn, giáo dục, lưu trữ tư liệu và dịch vụ công cộng.
Cùng với đó là cơ chế tài chính hỗn hợp gồm ngân sách công dành cho kiểm kê, nghiên cứu, gia cố và hạ tầng công cộng; vốn tư nhân tham gia cải tạo, vận hành; nguồn tài trợ từ các quỹ văn hóa hỗ trợ hoạt động sáng tạo. Một phần nguồn thu từ khai thác di sản cần được tái đầu tư cho bảo trì, tư liệu hóa và đào tạo nghề bảo tồn.
Công tác số hóa di sản qua cơ sở dữ liệu, bản đồ tương tác, mô hình 3D và triển lãm trực tuyến là hướng đi quan trọng, nhưng công nghệ không thể thay thế cho việc bảo tồn vật chất hoặc khảo sát tại chỗ. Các tham luận cũng đề xuất thành lập cơ chế điều phối liên ngành về di sản và công nghiệp văn hóa với sự tham gia của quy hoạch, kiến trúc, văn hóa, tài chính, môi trường, du lịch, dữ liệu và đại diện cộng đồng.
Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM đánh giá các ý kiến tập trung vào 5 nội dung lớn gồm tiếp cận không gian di sản đô thị như nguồn lực kinh tế sáng tạo; tư duy quản trị rủi ro xung đột đô thị gắn với phát triển kinh tế ban đêm bảo đảm an ninh trật tự; tháo gỡ khó khăn cho sân khấu truyền thống; định hướng phát triển kinh tế thể thao; kích hoạt kinh tế trải nghiệm số bằng game và thực tế ảo nhằm nắm bắt xu hướng của Gen Z, công dân toàn cầu, đồng thời cung cấp số liệu thực chứng về hoạt động văn hóa cơ sở.
Nhằm hiện thực hóa Luật Phát triển đô thị và các nghị quyết của HĐND thành phố, lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM xác định 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Thành phố tiếp thu đầy đủ ý kiến chuyên gia, tham mưu HĐND, UBND thành phố ban hành quyết định, nghị quyết triển khai thực hiện luật; kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số; thí điểm mô hình hợp tác công tư trong quản trị nhà hát, bảo tàng, trung tâm thể thao; đồng thời triển khai sàn giao dịch bản quyền tác phẩm nghệ thuật và các chương trình trò chơi hóa lịch sử phục vụ du lịch trải nghiệm.
