Trung học nghề 2026: 'Luồng' thông, tư duy có thoáng?

Đây không chỉ là sự thay đổi về danh xưng pháp lý, mà còn là bước ngoặt lớn trong chính sách phân luồng sau THCS.

Từ “ngã rẽ phụ” đến “đại lộ” chính thống

Với thay đổi trên, có thể nói công tác phân luồng thực sự đi vào đời sống, câu hỏi đặt ra là liệu tư duy của xã hội, doanh nghiệp và người học đã thực sự sẵn sàng để “thoáng” trước một vận hội mới?

Trong nhiều thập kỷ, giáo dục nghề nghiệp (GDNN) thường bị gắn mác “cánh cửa hẹp” dành cho những học sinh không đủ khả năng bước chân vào các trường THPT công lập. Định kiến “học lực yếu mới đi học nghề” đã trở thành rào cản vô hình nhưng vô cùng kiên cố. Tuy vậy, kể từ năm học 2026 - 2027, một chương mới đã chính thức mở ra với GDNN.

ThS Lê Thiên Huy - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen, nhận định việc xác lập trung học nghề như bậc học tương đương trung học phổ thông là bước tiến mang tính lịch sử. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở tên gọi, mà còn là sự công nhận chính thống về mặt bằng cấp, giúp giải tỏa áp lực tâm lý nặng nề cho phụ huynh và học sinh khi đứng trước ngưỡng cửa lớp 10. Trước đây, việc học nghề song song với văn hóa thường bị coi như sự lựa chọn bất đắc dĩ, nhưng nay nó đã có vị thế ngang hàng, tạo ra sự tự tin cần thiết cho người học.

Đồng quan điểm, ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hội GDNN TPHCM, khẳng định: TPHCM luôn là địa phương tiên phong trong công tác phân luồng. Và hiện nay là thời điểm vàng để xác lập trung học nghề như một nhánh chính thức và bền vững trong hệ thống giáo dục quốc dân. Theo ông Tuấn, để “luồng thông” thực sự hiệu quả thì niềm tin phải thông.

“Khi xã hội nhìn thấy giá trị thực và bằng cấp được công nhận thỏa đáng, trung học nghề sẽ không còn là lựa chọn dự phòng, mà trở thành con đường ngắn nhất để gia nhập thị trường lao động chất lượng cao”, ông Tuấn nói.

Tại cơ sở thực tế, ThS Lê Thiên Huy chia sẻ các trường nghề đang tự “lột xác” để xứng tầm với vị thế mới. Điểm mấu chốt là nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên. Giảng viên trường nghề hiện nay không hề kém cạnh giáo viên phổ thông về trình độ chuyên môn, thậm chí nhiều người sở hữu bằng thạc sĩ, tiến sĩ và khả năng giảng dạy chuyên ngành bằng ngoại ngữ. Nhà trường thực hiện các buổi tập huấn, cập nhật phương pháp dạy học mỗi học kỳ để đảm bảo đội ngũ luôn bắt kịp sự thay đổi của mô hình đào tạo mới.

Cuộc dịch chuyển về giá trị thực

Thực tế, sự thành bại của chính sách phân luồng nằm ở “điểm chạm” cuối cùng là doanh nghiệp. Ông Trần Anh Tuấn phân tích rằng tư duy của các nhà tuyển dụng tại TPHCM đã có những chuyển biến mang tính đột phá.

Trong các lĩnh vực như sản xuất, logistics, cơ điện và công nghệ thông tin, doanh nghiệp đã chuyển từ trọng bằng cấp sang trọng năng lực. Họ sẵn sàng trải thảm đỏ đón lao động 18 tuổi nếu các em chứng minh được kỹ năng nghề, tác phong công nghiệp và đặc biệt là kỹ năng số. Dù vậy, ông Tuấn cũng thẳng thắn chỉ ra một thực trạng: Sự tin tưởng tuyệt đối vẫn chưa đồng đều.

“Các khối ngành như hành chính, tài chính, du lịch hay y tế còn nặng lòng với tâm lý chuộng đại học. Họ e ngại chất lượng đầu ra của hệ nghề chưa đồng nhất. Do đó, giải pháp cốt lõi là phải chuẩn hóa năng lực đầu ra, có minh chứng bằng chuẩn kỹ năng và sự đánh giá độc lập. Khi một tú tài nghề làm được việc ngay, có thu nhập tốt và lộ trình thăng tiến rõ rệt, chính doanh nghiệp sẽ trở thành kênh truyền thông thuyết phục nhất cho hệ thống nghề nghiệp” - ông Tuấn nhấn mạnh.

Hiện nay, để hiện thực hóa điều này, các trường nghề đang đẩy mạnh mô hình đào tạo bám sát thực tiễn. ThS Lê Thiên Huy cho biết, tại Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen, chương trình đào tạo được thiết kế theo hướng “thực chiến”, giúp sinh viên tốt nghiệp là có thể bắt tay vào việc ngay mà không cần đào tạo lại.

Đáng chú ý, nhà trường đã mạnh dạn nâng chuẩn tiếng Anh đầu ra từ A2 lên B1. Đây là “vũ khí” quan trọng giúp học sinh trường nghề xóa bỏ mặc cảm và tự tin cạnh tranh trong môi trường quốc tế. Việc sử dụng ngoại ngữ trong giảng dạy chuyên ngành không còn là chuyện xa vời ở các trường nghề hiện nay.

Chỉ thị số 21-CT/TW (2023) của Ban Bí thư, đã nhấn mạnh việc đổi mới, nâng cao chất lượng GDNN đến năm 2030 và đặt ưu tiên hàng đầu cho công tác phân luồng học sinh sau cấp THCS là một trong các nhiệm vụ lớn. Và để làm tốt điều đó, theo ông Trần Anh Tuấn, việc đẩy mạnh mô hình đào tạo kép, nơi doanh nghiệp tham gia sâu vào quy trình dạy học, xây dựng hồ sơ năng lực cho từng học sinh để đảm bảo các em ra trường làm đúng với “đơn đặt hàng” của thị trường và đây là việc rất quan trọng.

“Trường trung học nghề cần được phép dạy tích hợp gồm văn hóa, nghề, kỹ năng số và ngoại ngữ ngay trong một chương trình; Nới lỏng tiêu chuẩn giảng viên, cho phép thuê chuyên gia kỹ thuật, kỹ sư trình độ cao từ doanh nghiệp về giảng dạy mà không cần các chứng chỉ sư phạm khắt khe như hệ chính quy truyền thống; Ưu đãi cho doanh nghiệp, cần có chính sách thuế và nhân sự ưu đãi cho các doanh nghiệp gắn kết chặt chẽ với nhà trường trong việc cung - cầu lao động”, ông Tuấn đưa ra giải pháp.

ThS Lê Thiên Huy thẳng thắn: Thay vì dành những lời khuyên cảm tính cho học sinh, công tác hướng nghiệp mà các trường triển khai cần dựa trên dữ liệu thống kê, dự báo xu hướng thị trường lao động. Việc xây dựng cổng thông tin thị trường lao động TPHCM hiện đại, kết nối sâu rộng với các ngành kinh tế sẽ giúp học sinh và phụ huynh có cái nhìn thực tế hơn về tương lai nghề nghiệp.

“Khi chính sách đã ‘thông’, cơ chế đã mở, trung học nghề 2026 đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định giá trị. Đó không còn là con đường dành cho người học lực yếu, mà là con đường của những người trẻ bản lĩnh, muốn làm chủ tương lai bằng kỹ năng thực tế và tư duy hiện đại”, ThS Huy nhấn mạnh.