Bồi đắp giá trị và bản lĩnh con người Việt Nam
Giáo dục phổ thông cần chuẩn bị cho học sinh cả tri thức, nhân cách và năng lực sống có trách nhiệm. Trong nhiệm vụ ấy, môn Giáo dục công dân giữ vai trò chủ đạo trong giáo dục đạo đức, lối sống, lý tưởng, trách nhiệm công dân và văn hóa thượng tôn pháp luật. Phát huy vai trò môn học là hướng đi cần thiết để đưa các chủ trương của Đảng về phát triển giáo dục, văn hóa và con người vào thực tiễn nhà trường.
TS Ngô Bá Khiêm đến từ Trường Đại học Luật TP HCM phân tích, Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức, lý tưởng, trách nhiệm xã hội, lối sống văn hóa, chính trị, pháp luật, kinh tế và tài chính; Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh phát triển con người trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.
Những định hướng đó cần được cụ thể hóa thành nội dung học tập và trải nghiệm phù hợp với lứa tuổi. Môn Giáo dục công dân có điều kiện kết nối giá trị, chuẩn mực với những tình huống trong đời sống, giúp học sinh hiểu, lựa chọn và thực hành cách ứng xử đúng đắn. Lòng yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm được nuôi dưỡng qua việc học nghiêm túc, tôn trọng người khác, giữ lời hứa, sống liêm chính và tham gia hoạt động cộng đồng.
Giáo dục văn hóa thượng tôn pháp luật cũng cần gắn hiểu biết với hành động. Học sinh cần hiểu pháp luật bảo vệ quyền con người, bảo đảm công bằng; biết thực hiện quyền, nghĩa vụ, tôn trọng lợi ích hợp pháp của người khác và giải quyết mâu thuẫn bằng phương thức phù hợp. Qua đó, các em từng bước hình thành ý thức tự giác tuân thủ và trách nhiệm đối với cộng đồng.
"Trong hội nhập kinh tế quốc tế, nền tảng giá trị cần đi cùng hiểu biết kinh tế, pháp luật, năng lực hợp tác và khả năng thích ứng. Học sinh cần biết cân nhắc quyết định tiêu dùng, tài chính, nhận diện rủi ro trên không gian mạng, tiếp nhận thông tin có chọn lọc. Môn Giáo dục công dân góp phần giúp thế hệ trẻ giữ gìn bản sắc, tiếp thu tinh hoa nhân loại và chủ động đóng góp cho đất nước", TS Ngô Bá Khiêm nói.
Bảo đảm nền tảng giáo dục công dân cho mọi học sinh
Chương trình GDPT 2018 triển khai môn Đạo đức ở cấp Tiểu học, Giáo dục công dân ở cấp THCS và Giáo dục Kinh tế và Pháp luật ở cấp THPT. Nội dung phát triển từ hình thành tình cảm, thói quen, hành vi đến nhận thức chuẩn mực và năng lực tham gia đời sống xã hội.
Tuy nhiên, Giáo dục Kinh tế và Pháp luật ở cấp THPT là môn lựa chọn. Học sinh không chọn môn này vẫn được giáo dục đạo đức, lối sống, trách nhiệm công dân qua các môn học, hoạt động giáo dục và môi trường nhà trường. Vấn đề đặt ra là bảo đảm mọi học sinh được học nội dung công dân thiết yếu một cách có hệ thống, liên tục, với yêu cầu cần đạt rõ ràng.
Vì vậy, cần nghiên cứu tổ chức phần Giáo dục công dân cốt lõi bắt buộc trong cả ba năm THPT. Nội dung bao gồm đạo đức, lối sống, lý tưởng cách mạng, kĩ năng sống, quyền và trách nhiệm công dân, văn hóa pháp luật; cùng hiểu biết thiết yếu về kinh tế, tài chính, chính trị và xã hội. Đây là nền tảng chung để học sinh trưởng thành có trách nhiệm, đồng thời lựa chọn nội dung chuyên sâu theo định hướng nghề nghiệp.
Ở cấp THCS, TS Ngô Bá Khiêm cho rằng, cần nghiên cứu tăng thời lượng môn Giáo dục công dân từ 35 lên 52 tiết mỗi năm học. Ở cấp THPT, cần bố trí thời lượng đủ cho phần cốt lõi và nội dung chuyên sâu. Đề xuất phải được đánh giá trong tổng thể kế hoạch giáo dục, đi cùng tinh giản nội dung trùng lặp và bảo đảm điều kiện thực hiện.
Ngoài ra, thời lượng tăng thêm cần ưu tiên thực hành, trải nghiệm, phân tích tình huống và vận dụng. Các nhiệm vụ như lập kế hoạch chi tiêu, xử lý thông tin sai lệch, giải quyết mâu thuẫn giúp học sinh chuyển hiểu biết thành năng lực hành động. Kiểm tra, đánh giá cần chú trọng lập luận, lựa chọn giải pháp và tiến bộ của học sinh.
Phát triển chiều sâu và cơ hội bồi dưỡng năng khiếu
Bên cạnh nền tảng chung, Giáo dục Kinh tế và Pháp luật ở cấp THPT có giá trị chuyên sâu, phục vụ định hướng nghề nghiệp. Môn học giúp học sinh bước đầu hình thành tư duy kinh tế, tư duy pháp lý, năng lực phân tích và lập luận; chuẩn bị cho các hướng học tập về kinh tế, tài chính, kinh doanh, luật và quản lý công.
TS Ngô Bá Khiêm dẫn giải, thực tiễn tổ chức thi học sinh giỏi môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật tại Hải Phòng, Nghệ An cho thấy cơ hội phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội. Kinh nghiệm này cần được khảo sát để nghiên cứu chương trình chuyên sâu và tổ chức môn chuyên trong trường THPT chuyên.
Nghị quyết 71-NQ/TW định hướng đổi mới trường chuyên, trường năng khiếu và mở rộng các lớp chuyên khối STEM/STEAM. Trên tinh thần phát triển nhân tài, việc nghiên cứu môn chuyên Giáo dục Kinh tế và Pháp luật cần dựa vào đặc trưng môn học, nhu cầu nhân lực và tính khả thi. Đây là đề xuất phát triển chương trình, không phải nội dung đã được Nghị quyết quy định riêng.
TS Ngô Bá Khiêm nhấn mạnh, việc học tập chuyên sâu cần tăng độ sâu của tư duy và phương pháp. Chẳng hạn, một dự án về sản phẩm số có thể kết nối phân tích chi phí, mô hình kinh doanh với quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm với người sử dụng.
Môn học chuyên sâu theo lựa chọn và môn chuyên cần có yêu cầu tương ứng. Việc triển khai phải chuẩn bị chương trình, giáo viên, học liệu, phương thức đánh giá và lộ trình phù hợp.
Nhà trường cần phối hợp với gia đình, cộng đồng để củng cố những giá trị học sinh được học. Giáo viên phải được bồi dưỡng năng lực tổ chức thảo luận, hướng dẫn thực hành và cập nhật kiến thức kinh tế, pháp luật. Môi trường nhà trường phải đề cao tính trung thực, tôn trọng quyền, đối thoại và thực hiện quy định công bằng để những điều học trò được học trở thành trải nghiệm hằng ngày. Nền tảng công dân vững chắc cho mọi học sinh, cùng cơ hội phát triển năng khiếu sẽ góp phần hình thành thế hệ trẻ có bản lĩnh, trách nhiệm và năng lực hội nhập.
