Dấu ấn đất học
Trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ, việc học luôn gắn với quá trình khai phá, lập làng và xây dựng cộng đồng. Ở Vĩnh Long, một trong những dấu ấn tiêu biểu cho tinh thần trọng học là Văn Thánh Miếu - công trình được xây dựng vào thế kỷ XIX, cùng với Văn Thánh Miếu Biên Hòa và Gia Định, tạo thành ba Văn Thánh Miếu tiêu biểu của vùng đất Nam Bộ.
Theo sách Lịch sử giáo dục tỉnh Vĩnh Long (1732-2010) do TS Trương Thị Bé Hai, nguyên Giám đốc Sở GD&ĐT Vĩnh Long chủ biên, sau khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, nhiều trí thức, sĩ phu từ Biên Hòa, Gia Định, Định Tường tìm về Vĩnh Long. Trong bối cảnh chiến tranh khiến việc học hành bị gián đoạn, Đốc học Nguyễn Thông cùng các thân hào, nhân sĩ đã chủ trương xây dựng một công trình để tập hợp sĩ phu, bồi dưỡng sĩ tử, duy trì đạo học và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.
Văn Thánh Miếu được khởi công cuối năm 1864, hoàn thành vào mùa thu năm 1866. Công trình không chỉ là nơi thờ Khổng Tử mà còn có những không gian phục vụ hoạt động học thuật, văn hóa. Thư lâu được xây dựng để lưu trữ sách, tạo điều kiện cho giới trí thức gặp gỡ, đọc sách, làm văn. Văn Xương Các vừa là nơi thờ Văn Xương Đế Quân – vị thần được quan niệm chủ quản việc học hành, thi cử - vừa là nơi các nhà nho gặp gỡ, đàm đạo.
Đáng chú ý, tấm bia đá đặt giữa thần đạo lưu lại bài ký do Phan Thanh Giản chấp bút, ghi rõ quá trình hình thành công trình và quan niệm về việc học. Tinh thần được nhấn mạnh là học phải gắn với thực hành, có ích cho đời sống, chứ không chỉ dừng lại ở văn chương hay chuyện thi cử.
Năm 1867, khi thực dân Pháp chiếm Vĩnh Long, Văn Thánh Miếu từng đứng trước nguy cơ bị phá bỏ để lấy vật liệu xây dựng Dinh Tham biện. Trước tình thế đó, Bá hộ Trương Ngọc Lang được người dân cử đứng ra điều đình, góp phần giữ lại công trình. Qua nhiều lần trùng tu, Văn Thánh Miếu vẫn bảo tồn được những nét kiến trúc cơ bản, trở thành địa chỉ văn hóa, lịch sử tiêu biểu của địa phương. Năm 1991, di tích được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Giá trị của Văn Thánh Miếu không chỉ nằm ở tuổi đời hay kiến trúc cổ kính, mà còn ở vai trò từng đảm nhận trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Từ nơi quy tụ sĩ phu, khuyến khích học hành đến không gian lưu giữ sách vở, tưởng niệm các bậc hiền tài, công trình đã góp phần duy trì tinh thần trọng học trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Mối liên hệ giữa di tích với giáo dục hôm nay tiếp tục được thể hiện qua việc thỉnh tượng Nhà giáo Chu Văn An từ Hải Dương về an vị tại Văn Thánh Miếu vào năm 2010. Hằng năm, ngành Giáo dục Vĩnh Long tổ chức lễ giỗ thầy Chu Văn An vào ngày 26/11 âm lịch. Và hàng năm, Văn Thánh Miếu cũng đón hàng ngàn lượt học sinh, sinh viên đến thăm viếng như một cách để hiểu hơn về vùng đất hiếu học Vĩnh Long.
Ghi ơn 20 người thầy vượt sông gieo chữ
Nếu Văn Thánh Miếu thể hiện khát vọng gìn giữ đạo học của giới sĩ phu và cộng đồng từ thế kỷ XIX, thì Ân Sư Từ ở cù lao An Bình, tỉnh Vĩnh Long lại là câu chuyện gần gũi về lòng biết ơn của người dân đối với những người thầy từng gắn bó với vùng đất này.
Các nguồn tư liệu kể lại rằng, từ khi Long Hồ dinh được thành lập năm 1732, đời sống kinh tế, xã hội ở vùng cù lao An Bình dần phát triển, cư dân ngày càng đông đúc. Cùng với quá trình khai phá, nhu cầu học chữ cũng hình thành. Đến thời kỳ Pháp thuộc, khi trường lớp còn hạn chế, người dân và những người có trách nhiệm ở địa phương đã nhiều lần vận động, đề xuất mở trường để con em có cơ hội đến lớp.
Năm 1919, Trường sơ học Ninh Thuận gồm 3 lớp tương đương với lớp 1, 2 và 3 hiện nay được thành lập tại khu vực vàm Bà Cò, thuộc làng Ninh Thuận xưa, nay là xã An Bình. Người dân quen gọi đây là Trường Bà Cò. Ngôi trường có ba lớp sơ học, tương đương các lớp đầu cấp tiểu học ngày nay. Dù quy mô còn nhỏ, sự ra đời của trường đã mở thêm cơ hội tiếp cận con chữ cho trẻ em trên vùng cù lao.
Những nhà giáo từng đến đây giảng dạy phải vượt qua trở ngại của điều kiện sông nước, giao thông và hoàn cảnh xã hội. Họ đến từ nhiều địa phương, gắn bó với học trò và người dân trong suốt thời gian ngôi trường tồn tại, từ năm 1919 đến năm 1945. Một số thầy giáo còn tham gia phong trào yêu nước, hoạt động cách mạng, góp phần làm nên dấu ấn của đội ngũ trí thức trên vùng đất này.
Sau khi ngôi trường không còn, ký ức về những người thầy vẫn được người dân gìn giữ. Năm 2001, ông Nguyễn Hồng Tâm, nguyên cán bộ ngành Văn hóa tỉnh Vĩnh Long và từng là học trò của Trường Bà Cò, cùng người dân địa phương và những người tâm huyết đã xây dựng Ân Sư Từ để tưởng nhớ các thầy giáo cũ.
Từ một công trình nhỏ ban đầu, Ân Sư Từ được các thế hệ học trò và người dân đóng góp tu bổ, mở rộng. Trong chính điện có dòng chữ “Tôn sư trọng đạo”, cùng hình ảnh và tên tuổi những nhà giáo từng giảng dạy tại Trường Bà Cò. Đặc biệt là 2 câu đối: "Đức hạnh sáng soi đèn Bắc Đẩu/ Hiền tài nối tiếp bước Tiền Giang". Trên nóc miếu có biểu tượng cây bút và quyển vở, thể hiện sự gắn bó với nghề dạy học.
Nhưng đối với Ân Sư Từ, điều làm người ta xúc động nhất là danh sách 20 người thầy đã công lao mang chữ đến với vùng đất cù lao. Trong 20 con người này, có người ở địa phương và cũng có người từ xứ khác tới, nhưng họ đều có một điểm chung là tinh thần không quản khó và quyết tâm truyền đạt chữ nghĩa cho người dân cù lao.
Bao nhiêu năm trôi qua, Ân Sư Từ luôn được người dân địa phương thay nhau nhang khói, chăm chút cho ngôi miếu. Hằng năm, vào dịp 20/11, chính quyền và người dân địa phương tổ chức lễ tưởng niệm tại đây. Học trò cũ, thân nhân các nhà giáo và những người gắn bó với ngôi trường xưa lại tìm về thắp hương, nhắc nhớ công lao của những người từng gieo chữ trên vùng cù lao.
Ân Sư Từ vì thế không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là nơi lưu giữ ký ức về một ngôi trường, một thế hệ nhà giáo và tình cảm của cộng đồng dành cho người thầy.