Chủ động phương án từ cơ sở
Trước tình trạng một số phụ huynh gặp khó khăn khi tìm mua sách giáo khoa cho con thời điểm đầu năm học mới 2026-2027, Bộ GD&ĐT đã nắm thông tin và có những chỉ đạo cụ thể; Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng nhanh chóng rà soát, điều phối nguồn sách ở các địa phương nhằm bảo đảm nguồn sách cho học sinh.
Theo bà Vũ Thị Thìn, Hiệu trưởng Trường THCS Tây Mỗ (phường Tây Mỗ, Hà Nội), đa số học sinh đã được cung ứng đầy đủ sách ngay từ trước khai giảng. Do đó, tình trạng thừa - thiếu sách cục bộ là rất ít và không ảnh hưởng nhiều đến việc giảng dạy, học tập của thầy trò nhà trường. Công tác phối hợp, chia sẻ thông tin từ nhà trường và đơn vị cung ứng sách luôn được đảm bảo.
Bên cạnh đó, phụ huynh hoàn toàn có thể truy cập và sử dụng sách điện tử miễn phí từ lớp 1 đến lớp 12 ở các môn trên miniApp "Trường học số quốc gia" của ứng dụng iHanoi. Đây là một bước tiến đáng kể khi phần lớn phụ huynh ở khu vực các phường nội thành có điều kiện về máy tính, internet tốc độ cao hay điện thoại thông minh để dễ dàng sử dụng ứng dụng này.
Có con đang học lớp 10 tại phường Hà Đông (Hà Nội), chị Lê Thị Dung chia sẻ, những ngày qua chị phải chạy qua nhiều cửa hàng mới mua bổ sung cho con được sách tham khảo để yên tâm đi học. Nay biết ứng dụng iHanoi có thêm chức năng truy cập miễn phí nguồn sách điện tử cả Tiểu học, THCS và THPT chị sẽ tận dụng để tìm hiểu thêm, chủ động vào đọc và nắm nội dung bài học của con mỗi ngày.
TS Nguyễn Văn Thanh - Phó Giám đốc Trung tâm Kỹ năng sống Văn hóa Việt nhìn nhận, đây là bước đi cần thiết, bởi sách giáo khoa là học liệu thiết yếu, liên quan trực tiếp đến quyền học tập của học sinh. Theo thông tin từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 15/8, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa cùng 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo đã được cung ứng ra thị trường.
Dù vậy, một địa bàn có thể thừa đầu sách này nhưng lại thiếu đầu sách khác; một số cửa hàng còn lượng tồn tương đối lớn, trong khi nơi khác phụ huynh lại khó tìm mua một vài cuốn. Vì thế, thừa – thiếu cục bộ trước hết cho thấy bài toán cần giải quyết không chỉ nằm ở khâu in sách mà còn ở dự báo nhu cầu, phân phối và khả năng điều chuyển nguồn cung.
Việc các cơ quan quản lý và đơn vị xuất bản nhanh chóng nắm bắt thông tin, bổ sung, điều chuyển sách là đáng ghi nhận. Sau mỗi mùa phát hành cần phân tích rõ thiếu sách gì, tại địa bàn nào, vào thời điểm nào, nguyên nhân nằm ở dự báo, đặt hàng, phân phối hay thông tin đến phụ huynh?
"Ở chiều ngược lại cũng phải tránh tâm lý sợ thiếu mà in hoặc đặt hàng vượt quá nhu cầu. Thiếu sách gây khó khăn cho học sinh, nhưng lượng sách dư thừa lớn cũng gây lãng phí nguồn lực. Mục tiêu cuối cùng phải là đủ nhưng không dư thừa bất hợp lý; kịp thời nhưng không chạy theo xử lý sự vụ" - TS Nguyễn Văn Thanh nhận định.
Những lưu ý khi dùng sách giấy và sách điện tử
Theo TS Nguyễn Văn Thanh, việc cung cấp miễn phí bản điện tử/PDF sách giáo khoa chính thống cho học sinh là một hướng đi tích cực, phù hợp với quá trình chuyển đổi số giáo dục. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải hiểu đúng bản chất: PDF miễn phí là một phương thức giúp học sinh tiếp cận học liệu thuận lợi hơn, chứ không nên được hiểu đơn giản là thay thế hoàn toàn sách giáo khoa bản in.
Đối với một số sách giáo khoa cần cập nhật, điều chỉnh theo địa giới hành chính mới, số liệu kinh tế - xã hội… Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã công bố bản cập nhật dưới dạng PDF trên hệ thống trực tuyến để giáo viên, học sinh và cơ sở giáo dục có thể tra cứu, sử dụng miễn phí. Đây là giải pháp thiết thực, đặc biệt trong trường hợp học sinh chưa kịp có sách giấy hoặc cần đối chiếu những nội dung mới được cập nhật.
Nhìn từ góc độ giáo dục, chúng ta cũng phải tính đến điều kiện thực tế của người học. Không phải gia đình nào cũng có máy tính, máy tính bảng hay đường truyền Internet ổn định. Với học sinh nhỏ tuổi, việc sử dụng điện thoại hoặc màn hình trong thời gian dài cũng không nên trở thành phương thức học tập chủ đạo. Cần phân biệt rõ việc cung cấp sách PDF miễn phí với chính sách miễn phí sách giáo khoa của Nhà nước.
Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định việc miễn phí sách giáo khoa được thực hiện theo hình thức mượn – trả để tái sử dụng nhiều lần; ưu tiên tận dụng sách giáo khoa hiện có và điều chuyển thông qua hệ thống thư viện trước khi mua mới. Chính sách được thực hiện theo lộ trình và từ năm học 2029–2030, tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc được miễn phí sách giáo khoa.
"Theo tôi, hướng đi hợp lý là không đặt sách giấy và sách điện tử vào thế thay thế nhau mà để hai hình thức bổ trợ cho nhau. Sách giấy bảo đảm khả năng tiếp cận ổn định, đặc biệt với học sinh nhỏ tuổi và những nơi điều kiện số còn hạn chế; học liệu điện tử tạo thêm một 'cánh cửa' để học sinh tiếp cận tri thức nhanh chóng và linh hoạt hơn. Dù ở hình thức nào, sách giáo khoa phải là nguồn chính thống, đúng bản quyền, chính xác về nội dung và an toàn đối với người học", TS Nguyễn Văn Thanh nhấn mạnh.
Quản lý dựa trên dữ liệu
Theo TS Nguyễn Văn Thanh, giải pháp căn cơ nhất là phải chuyển từ tư duy “cung ứng sách giáo khoa theo mùa vụ” sang “quản trị nhu cầu sách giáo khoa bằng dữ liệu”.
Trước hết, cần xây dựng cơ chế dữ liệu liên thông từ nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục, hệ thống phát hành đến nhà xuất bản. Khi đã xác định tương đối chính xác số học sinh từng khối, từng trường thì phải dự báo được nhu cầu từng đầu sách ở từng địa bàn. Dữ liệu này cần cập nhật thường xuyên, thay vì chờ sát năm học mới mới tổng hợp.
Thứ hai, cần hình thành cơ chế cảnh báo sớm về tồn kho và thiếu hụt. Khi lượng sách của một đầu sách tại một khu vực xuống dưới mức dự kiến, hệ thống phải phát hiện sớm để điều chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu. Công nghệ hoàn toàn có thể giúp chúng ta làm việc này nhanh và chính xác hơn.
Thứ ba, phải đẩy mạnh tái sử dụng sách giáo khoa và phát huy hệ thống thư viện trường học. Khi một cuốn sách còn sử dụng tốt được trao lại cho học sinh khóa sau, chúng ta vừa giảm chi phí, vừa giáo dục trẻ ý thức giữ gìn tài sản và thực hành tiết kiệm.
Thứ tư, cần duy trì một kênh sách giáo khoa điện tử chính thống, dễ truy cập. Nếu xảy ra thiếu sách giấy cục bộ, học sinh vẫn phải có ngay học liệu để học, thay vì tìm các bản scan trôi nổi, không rõ nguồn gốc trên mạng.
Thứ năm, phải xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể: nhà trường thống kê sát nhu cầu; cơ quan quản lý giáo dục tổng hợp, giám sát và cảnh báo; đơn vị phát hành bảo đảm mạng lưới phân phối; nhà xuất bản chủ động nguồn cung và năng lực điều phối. Phụ huynh cần có một kênh thông tin thuận tiện để biết mua đúng sách ở đâu, nơi nào còn sách và khi nào sách được bổ sung.
"Nếu quản trị tốt từ dữ liệu nhu cầu, tồn kho, điều phối, tái sử dụng đến học liệu số, tôi tin rằng tình trạng phụ huynh gặp khó khăn khi tìm mua sách vào đầu năm học sẽ từng bước được khắc phục. Đó cũng là cách chính sách về sách giáo khoa thực sự hướng tới công bằng, tiết kiệm, minh bạch và đặt quyền lợi của người học ở vị trí trung tâm" - TS Nguyễn Văn Thanh bày tỏ.
