Để giúp công chúng tìm hiểu rõ hơn về quá trình tiếp biến văn hóa ở Việt Nam và khu vực qua nghiên cứu các linh vật biểu tượng từ góc nhìn của văn hiến (thư tịch cổ) và văn vật (hiện vật khảo cổ), Câu lạc bộ tình nguyện viên Bảo tàng Lịch sử quốc gia vừa tổ chức tọa đàm với chủ đề “Những đứa con của rồng”.
Linh vật rồng trong văn hóa Việt
Theo TS Trần Trọng Dương, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, các biểu tượng khác nhau của rồng được nhắc đến qua truyền thuyết “Long sinh cửu Tử” - Rồng sinh được mười con, nhưng chỉ có một con trở thành rồng thực thụ, còn chín con khác thì lại mang nhiều dáng vẻ khác nhau. Truyền thuyết này được truyền tải, ghi chép qua nhiều đời với nhiều dị bản khác nhau.
Do ảnh hưởng của nền văn minh lúa nước, nên rồng còn giữ vai trò là phúc thần mang đến mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu… Chính vì vậy, hình tượng rồng tuy không có thực nhưng lại rất gần gũi, gắn bó với người Việt Nam.
Tiến sĩ Trần Trọng Dương đã giới thiệu cụ thể về chín biểu tượng “con của rồng”: Bí Hí - hình như con rùa thích mang vật nặng, thường đội bia; Xi Vẫn - hình thể kết hợp giữa đầu rồng và thân thú, thường đặt ở đầu kìm và trên nóc các công trình kiến trúc, dùng để trấn trừ hỏa tai; Bồ Lao - hình rồng hai đầu, sợ cá kình, thường dùng để làm quai chuông; Ngạn Bệ - hình giống như hổ, rất hung dữ, thường đặt ở cửa ngục; Thao Thiết - tính thích nhai nuốt, nên tạc ở trên thân vạc; Công Hạ - tính thích nước, thường đặt ở đầu cầu; Nhai Tì - tính hiếu sát, thường đúc ở chuôi vũ khí; Kim Nghê - hình dáng sư tử vàng, thích nuốt khói, thường đúc ở trên nắp lò hương; Tiêu Đồ - hình trai ốc hoặc mặt sư tử, mặt rồng chính diện, tính nghiêm mật, thường đúc ở tay khóa cửa nhà…
Biểu tượng có sự giao thoa văn hóa
Tiến sĩ Trần Trọng Dương cho biết, những biểu tượng văn hoá này du nhập về Việt Nam có 2 nhóm từ Trung Hoa và Ấn Độ sang. Nhóm từ Ấn Độ sang sẽ đi theo 2 hướng đường biển và đường bộ. Mỗi khi truyền sang một quốc gia, những biểu tượng sẽ có biến đổi để phù hợp hơn với văn hoá của quốc gia đó.
Đồng tình với quan điểm này, PGS.TS Đinh Hồng Hải, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, những biểu tượng khác nhau của rồng có tính giao thoa văn hoá vô cùng đặc sắc nhưng cũng gây nhiều tranh cãi.
Thắc mắc về việc sử dụng thuật ngữ “lưỡng long chầu nguyệt” hay “lưỡng long chầu nhật”, hai diễn giả cho rằng biểu hiện cho vương quyền nên thuật ngữ “lưỡng long chầu nhật” là cách sử dụng phù hợp. Biểu tượng này luôn được sử dụng tại các lăng tẩm của vua như Lăng Khải Định và một số lăng tẩm khác, đặc biệt ở Thừa Thiên - Huế.
Buổi tọa đàm giúp công chúng có cái nhìn sâu hơn về ý nghĩa các biểu tượng linh vật trong nhóm “Long sinh cửu Tử”. Việc giải mã các biểu tượng trên cơ sở kết hợp tư liệu thành văn với các hiện vật khảo cổ học lịch sử sẽ góp phần soi giúp cho công chúng hiểu hơn về linh vật Việt Nam trong văn hóa truyền thống, từ đó yêu hơn giá trị di sản văn hóa Việt Nam.
