Nghị quyết 57 và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: Xây 'tam giác chiến lược'

Trong mô hình này, các trường đại học không chỉ thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực, mà còn cần được tái định vị như những “trung tâm tri thức”, giữ vai trò hạt nhân kết nối Nhà nước và doanh nghiệp trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện

Những chuyển động mạnh mẽ trong một năm qua cho thấy mô hình hợp tác “3 nhà” không còn dừng lại ở khẩu hiệu.

Cuối năm 2025, Đại học Quốc gia TPHCM chính thức thành lập Trung tâm Đổi mới sáng tạo, được định hướng trở thành đầu mối kết nối Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển giao tri thức, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của TPHCM cũng như cả nước.

Sự ra đời của trung tâm không chỉ mang ý nghĩa về mặt tổ chức, mà còn thể hiện quyết tâm chính trị và học thuật của toàn hệ thống trong việc hiện thực hóa phương châm: “Nhà nước kiến tạo - Đại học dẫn dắt - Doanh nghiệp đồng hành”.

Trong bối cảnh TPHCM đang xây dựng Khu đô thị sáng tạo phía Đông, nơi hội tụ các trung tâm tài chính, công nghệ cao và đại học, vai trò của Đại học Quốc gia TPHCM càng trở nên nổi bật.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo của đại học này được kỳ vọng trở thành “bộ não” kết nối các dòng chảy tri thức, vốn, công nghệ và nhân lực, qua đó đưa các thành quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lan tỏa vào thực tiễn, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội không chỉ của thành phố mà còn của toàn vùng Đông Nam Bộ.

Mô hình hợp tác “3 nhà” được xác định là một trong những trụ cột chiến lược trong Chiến lược phát triển Đại học Quốc gia TPHCM giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Với quy mô đào tạo lớn nhất cả nước, hơn 100.000 sinh viên đại học và sau đại học, cùng khoảng 4.000 nhà khoa học hoạt động trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, Đại học Quốc gia TPHCM đang sở hữu tiềm lực nghiên cứu và phát triển (R&D) hàng đầu Việt Nam. Để phát huy tối đa nguồn lực này, lãnh đạo đại học kêu gọi sự đồng hành của Nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời kiến nghị các cơ chế hợp tác chặt chẽ, linh hoạt và thực chất hơn.

Trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2025, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM khẳng định, thúc đẩy hợp tác “3 nhà” chính là động lực trực tiếp của đổi mới sáng tạo. Chỉ khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, đại học dẫn dắt tri thức và doanh nghiệp trở thành “người đặt hàng” công nghệ, mới có thể hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo mang tầm quốc tế cho TPHCM và vùng Đông Nam Bộ.

Định vị không gian phát triển cũng là một phần quan trọng trong tầm nhìn đó. Khu đô thị đại học của Đại học Quốc gia TPHCM cùng Khu Công nghệ cao phía Đông thành phố được kỳ vọng trở thành một “thung lũng Silicon thu nhỏ”, nơi ba chủ thể cùng kết nối, chia sẻ rủi ro và hướng đến các giá trị dài hạn.

“Chỉ khi đó, chúng tôi mới có thể triển khai các đề tài nghiên cứu xuất phát từ bài toán thật, dữ liệu thật; doanh nghiệp tiếp cận được nguồn nhân lực chất lượng cao và chuyên gia; còn các doanh nghiệp spin-off, start-up có môi trường thuận lợi để phát triển”, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh.

Nói cách khác, việc thúc đẩy mạnh mẽ mô hình hợp tác “3 nhà” sẽ góp phần chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành ứng dụng, ưu tiên các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn, tạo ra sản phẩm khoa học - công nghệ có tác động thực chất, giải quyết những bài toán lớn của địa phương và đất nước.

Lãnh đạo nhiều trường đại học khẳng định, mô hình hợp tác “3 nhà” là một trong những trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế, khoa học - công nghệ và giáo dục hiện nay.

Mối quan hệ này không chỉ góp phần gắn kết chủ trương, chính sách với thực tiễn, mà còn hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, trong đó mỗi chủ thể đảm nhiệm vai trò bổ trợ lẫn nhau: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, định hướng chiến lược; nhà trường là trung tâm tri thức, nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực; doanh nghiệp đóng vai trò đầu tàu trong ứng dụng, thương mại hóa sản phẩm và phản hồi nhu cầu của thị trường.

Sự kết nối chặt chẽ giữa ba yếu tố này được xem là chìa khóa giúp Việt Nam phát triển nền công nghiệp hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững thông qua chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Những chuyển động thực chất

Những số liệu hợp tác trong thời gian qua cho thấy mô hình “3 nhà” đã mang lại những kết quả rõ nét cho khối trường đại học. Trong giai đoạn 2021-2025, Đại học Quốc gia TPHCM đã ký kết 478 văn bản hợp tác với các địa phương; số thỏa thuận tăng 364% và triển khai 1.070 hoạt động, vượt gần 493% so với kế hoạch đề ra. Hoạt động hợp tác tập trung vào ba trụ cột chính.

Cụ thể, lĩnh vực tư vấn chính sách và quy hoạch có 132 hoạt động, tiêu biểu là Đề án “Bộ máy chính quyền đô thị và phương thức vận hành theo đặc trưng TPHCM”, phục vụ triển khai Nghị quyết 98.

Trong lĩnh vực đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, Đại học Quốc gia TPHCM triển khai 265 chương trình, nổi bật là các chương trình đào tạo bác sĩ theo địa chỉ sử dụng cho các địa phương như Đồng Tháp, Bến Tre (cũ), Tây Ninh; cùng các khóa bồi dưỡng về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, ngoại ngữ cho đội ngũ cán bộ. Riêng lĩnh vực nghiên cứu và chuyển giao công nghệ có 752 đề tài, trong đó nhiều nghiên cứu về quản lý chất lượng không khí tại Đồng Nai và Bình Thuận (cũ) đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chính sách môi trường.

Ở mảng hợp tác với doanh nghiệp, giai đoạn 2021-2025 đánh dấu sự chuyển dịch căn bản trong tư duy và cách thức triển khai: từ tiếp nhận tài trợ mang tính thụ động sang chủ động kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm và là “người đặt hàng” công nghệ.

Riêng năm 2025, Đại học Quốc gia TPHCM đã ký 101 văn bản hợp tác và triển khai hơn 310 hoạt động với nhiều tập đoàn, doanh nghiệp lớn như CT Group, VNG, Coteccons, Becamex IDC, Vietcombank, ACB, Tập đoàn Hoa Sen, FPT Software.

Tổng nguồn thu từ hợp tác với địa phương và doanh nghiệp đạt 107,6 tỷ đồng, vượt 233% kế hoạch. Bên cạnh đó, Quỹ Phát triển Đại học Quốc gia TPHCM huy động được 217 tỷ đồng tiền mặt và 17 tỷ đồng hiện vật, góp phần tạo nguồn lực tài chính bền vững cho hoạt động hỗ trợ sinh viên và nghiên cứu khoa học.

Hiệu quả còn khiêm tốn trong mô hình “3 nhà”

Dù đã được triển khai trong nhiều năm, mô hình hợp tác “3 nhà” vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Nếu xét theo các chỉ số mang tính thực chất, như số lượng đề tài nghiên cứu do doanh nghiệp đặt hàng hay số giải pháp được đưa vào vận hành trong thực tiễn, kết quả đạt được hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Ở không ít nơi, mô hình này mới dừng lại ở mức độ “hợp tác”, chưa thực sự chuyển hóa thành “chuyển đổi”, tức là cùng tạo ra các giá trị kinh tế - xã hội có quy mô và tác động lớn.

Nội dung này đã được phân tích sâu tại Hội nghị “Thúc đẩy hợp tác Ba Nhà - đồng hành đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững”, diễn ra vào cuối năm 2025 tại Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM (HCM-UTE, tiền thân là Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TPHCM). Sự kiện quy tụ hơn 300 đại biểu đến từ các sở, ngành, trường đại học, hiệp hội, khu công nghiệp, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế, cho thấy sức nóng của chủ đề hợp tác “3 nhà” đối với sự phát triển của thành phố.

Một minh chứng tích cực có thể thấy ngay tại HCM-UTE. Trong giai đoạn 2019-2025, nhà trường đã tiếp nhận tài trợ trang thiết bị và phòng thí nghiệm trị giá hơn 156 tỷ đồng từ các doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Nguồn lực này góp phần nâng cao năng lực đào tạo, nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện để nhiều sản phẩm khoa học được chuyển giao thành công, như công nghệ sấy thăng hoa từng đoạt Giải thưởng Bảo Sơn, ứng dụng drone trong chăm sóc cây trồng hay hệ thống IoT quan trắc môi trường.

Song song đó, nhà trường mở rộng hợp tác với doanh nghiệp trong đào tạo và nghiên cứu, mời chuyên gia tham gia giảng dạy, tổ chức ngày hội việc làm, tuần lễ tuyển dụng nhân tài và xây dựng các kênh kết nối cơ hội nghề nghiệp cho sinh viên.

Tuy nhiên, PGS.TS Châu Đình Thành - Phó Hiệu trưởng HCM-UTE thẳng thắn nhìn nhận, mối liên kết “3 nhà” hiện vẫn còn nhiều rào cản. Cơ chế, chính sách chưa đồng bộ và chưa đủ sức khuyến khích; doanh nghiệp còn hạn chế trong đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các cơ sở giáo dục đại học; một số trường thiếu hành lang pháp lý và cơ chế tài chính linh hoạt để hợp tác sâu; trong khi cơ chế chia sẻ lợi ích và quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm nghiên cứu chung chưa thực sự rõ ràng.

Đáng chú ý, để đạt mục tiêu trở thành trung tâm công nghệ và đổi mới sáng tạo, mỗi năm TPHCM cần cung ứng khoảng 50.000-70.000 kỹ sư công nghệ. Khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và năng lực đào tạo hiện nay càng cho thấy tính cấp thiết của việc hoàn thiện mô hình hợp tác “3 nhà”.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Võ Văn Thân - Chủ tịch Hiệp hội các doanh nghiệp Khu công nghiệp TPHCM (HBA) nhấn mạnh, các khu công nghiệp chính là hạt nhân của quá trình chuyển đổi sản xuất. Mô hình hợp tác “3 nhà” được xem là chìa khóa để kết nối hiệu quả dòng chảy chính sách, công nghệ và nguồn nhân lực.

Tuy vậy, ông cũng cho rằng, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số trong sản xuất vừa là thách thức lớn, vừa là cơ hội để bứt phá. Với khoảng 1.700 doanh nghiệp đang hoạt động tại các khu công nghiệp của thành phố, mức độ hợp tác với các trường đại học hiện vẫn còn hạn chế. Những rào cản phổ biến gồm thiếu cơ chế kết nối minh bạch, sự khác biệt về mục tiêu hợp tác, cùng những vướng mắc liên quan đến cơ chế tài chính và chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ.