Các chuyên gia cảnh báo, giáo dục AI có thể gia tăng bất bình đẳng xã hội thay vì thu hẹp.
Trong tiết học AI tại Trường Tiểu học St Paul’s C of E, Anh, em Joseph, 10 tuổi, kiên nhẫn huấn luyện mô hình AI để phân biệt giữa hình vẽ quả táo và nụ cười. Khi AI mắc lỗi, cậu bé nhanh chóng phát hiện, điều chỉnh dữ liệu và “dạy” lại cho hệ thống. Sự tự nhiên trong cách Joseph tương tác với AI khiến nhiều người lớn phải ngạc nhiên. Với em, trí tuệ nhân tạo không phải là phép màu, mà là một công cụ có thể hiểu, sửa và kiểm soát.
Joseph và các bạn trong câu lạc bộ lập trình của trường đại diện cho một thế hệ mới, những “người bản địa AI”. Giống như thế hệ Z lớn lên cùng mạng xã hội, các em đang trưởng thành trong một thế giới nơi AI hiện diện từ giải trí đến học tập. Tuy nhiên, thực tế này lại làm dấy lên mối lo ngại rằng điều gì sẽ xảy ra nếu không phải tất cả trẻ em đều có cơ hội tiếp cận công nghệ này?
Ông Philip Colligan, Giám đốc điều hành tổ chức giáo dục Raspberry Pi Foundation, cảnh báo về một “sự phân hóa lớn” trong xã hội. Theo ông, trong tương lai sẽ xuất hiện hai nhóm rõ rệt là những người hiểu cách AI hoạt động, có khả năng đặt câu hỏi và kiểm soát nó và những người mù chữ về AI. Nhóm sau sẽ buộc phải thụ động chấp nhận các quyết định tự động trong những lĩnh vực then chốt như y tế, phúc lợi, tài chính hay tư pháp hình sự.
Thực tế đáng lo ngại là số lượng học sinh chọn Khoa học máy tính tại Anh đang giảm, trong khi AI lại được sử dụng ngày càng rộng rãi. Một phần nguyên nhân đến từ quan điểm cho rằng lập trình sắp trở nên dư thừa, khi AI có thể tự động hóa viết mã (coding).
Mối lo lớn nhất, theo chuyên gia Colligan, là sự chênh lệch dựa trên hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Trẻ em ở các trường có điều kiện sẽ được trang bị kiến thức AI và trở thành công dân có năng lực hơn, trong khi những em khác chỉ biết chấp nhận các quyết định do máy móc đưa ra. Khoảng cách đó có nguy cơ tái tạo bất bình đẳng ở một cấp độ mới.
Để tránh nguy cơ phân hóa xã hội trong kỷ nguyên AI, các chuyên gia cho rằng giáo dục cần thay đổi theo hướng toàn diện và công bằng hơn. Trước hết, kỹ năng máy tính và hiểu biết cơ bản về AI nên được đưa vào chương trình học phổ thông như những môn học nền tảng, tương tự đọc và viết, thay vì chỉ là hoạt động ngoại khóa. Song song đó, nhà nước cần đầu tư đào tạo giáo viên, bảo đảm họ đủ năng lực giảng dạy về công nghệ mới, đặc biệt tại các khu vực khó khăn.
Việc hợp tác với các tổ chức xã hội, doanh nghiệp công nghệ và các sáng kiến giáo dục phi lợi nhuận cũng có thể giúp mở rộng cơ hội tiếp cận cho mọi trẻ em. Quan trọng hơn, giáo dục AI không chỉ dừng ở kỹ năng sử dụng, mà phải nhấn mạnh tư duy phản biện, đạo đức và trách nhiệm, để thế hệ trẻ có thể làm chủ công nghệ thay vì bị công nghệ dẫn dắt.
Ông Simon Peyton Jones, Trưởng nhóm xây dựng Chương trình Tin học quốc gia Anh, cho biết: “Tôi đề xuất chính phủ có thể thiết lập một chứng chỉ kỹ năng số mới cho mọi học sinh, nhằm bảo đảm các em không chỉ sử dụng AI mà còn hiểu nó một cách phản biện. Nếu AI chỉ là ‘hộp đen’, học sinh sẽ mất đi quyền tự chủ trong một thế giới ngày càng được điều hành bởi các thuật toán”.
