Người Hoa gọi chi phong lan này là 海南钻喙兰/ Hăinán zuān huì lán/ Hải Nam toàn huế lan. Chữ 喙/ huì / huế đây mang nghĩa miệng, mỏ. Nhiều trang web của các cơ sở kinh doanh hoa cảnh ở Việt Nam thì lặp đi lặp lại rằng chi lan Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm “là một loại lan quốc hồn quốc túy của Việt Nam”.
Kỳ thực, chi phong lan này phân bố tự nhiên ở tỉnh đảo Hải Nam của Trung Quốc, Philippines, Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Malaysia, Bangladesh. Trong địa bàn phân bố tự nhiên chi lan này còn có đảo lớn thứ 3 thế giới và đảo lớn nhất châu Á là Borneo / Kalimantan (thuộc 3 quốc gia Malaysia, Brunei, Indonesia).
Lưu ý rằng, bang Assam của Ấn Độ, tọa lạc phía Nam dãy Himalaya / Hi Mã Lạp Sơn, chọn lan Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm mà họ có sẵn, làm biểu tượng. Người Ấn gọi lan này bằng tiếng Hindi là कोपु फूल/ kopu phool.
Tuyển tập “Orchid Species Culture / Văn hóa các loài lan” cho hay rằng chi lan này còn được phân bố tự nhiên ở Nepal (đất nước giữa Trung Quốc và Ấn Độ) cùng quốc đảo Sri Lanka được mệnh danh “hòn ngọc Ấn Độ Dương”.
Sách “Phong lan Việt Nam” của TS Trần Hợp (NXB Nông nghiệp, 1998) ghi nhận về chi lan Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm: “Ở Việt Nam, chi có 3 loài, phân biệt bằng cánh môi chia 3 thùy hay không, cụm hoa thẳng hay buông xuống và màu sắc của hoa”.
Trong bài này, từ Latinh Rhynchostylis được viết tắt thành Rhy.
Lan Rhy hải âu / lưỡi bò
Loài Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm hải âu, còn gọi lưỡi bò, được định danh khoa học Rhy coelestis Rchb.f..
Đây là loài đặc hữu của Đông Dương, mà Việt Nam giữ vai trò “chiếc nôi” với rừng núi Tây Nguyên cùng các tỉnh Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai ở Đông Nam Bộ là nơi tập trung. Thái Lan cũng có lan Rhy hải âu / lưỡi bò.
Sách đã dẫn “Phong lan Việt Nam” ghi nhận: “Lan sống phụ, cao 10 - 30cm, nhiều rễ ở gốc. Lá hình giải hẹp, dày gấp theo gân giữa, màu xanh đậm, bóng, dài 10 - 15cm, đầu cắt ngang có 2 thùy nhọn không đều. Cụm hoa thẳng đứng, dài hơn lá. Hoa lớn 2cm, màu trắng với các đốm lớn màu lam ở đỉnh, cánh môi hình bầu dục, màu lam, gốc màu trắng, cựa hơi cong màu lam. Hoa thơm”.
Trần Hợp không bỏ qua chi tiết đặc sắc: “Hiện nay, các nhà vườn đã tạo ra chủng có hoa hoàn toàn trắng”.
Lan Rhy đại châu / đai châu / tai trâu
Loài Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm đại châu và đai châu do biến âm từ tai trâu, được định danh khoa học Rhy gigantea (Lindl.) Ridl..
Loài này phân bố ở Trung Quốc và các quốc gia Đông Nam Á gồm Indonesia, Myanmar, Thái Lan, Malaysia, Lào, Campuchia. Tại Việt Nam, lan Rhy đại châu / đai châu / tai trâu xuất hiện rộng rãi, từ Bắc vào Nam, kể cả hải đảo Phú Quốc.
Sách đã dẫn “Phong lan Việt Nam” ghi nhận: “Lan sống phụ, thân mập cao đến 1m, mang lá đều đặn 2 dãy, nhiều rễ chống lớn. Lá dày, phẳng, hình dải rộng, dài 15 - 40cm, rộng 4 - 7cm, màu xanh đậm nối các vạch trắng dọc, đỉnh chia 2 thùy tròn, gốc có bẹ. Cụm hoa bông lớn, cong xuống, dài 20 - 30cm. Hoa màu trắng có nhiều đốm tím, cánh môi có vạch tím, đỉnh chia 3 thùy nhỏ, cựa ngắn màu trắng. Hoa thơm”.
Có đôi chi tiết đáng kể, được TS Trần Hợp lưu tâm, là loài này hiện được các tỉnh thành phía Nam nước ta ươm trồng 2 chủng trổ hoa màu sắc khác:
* Hoa màu trắng tinh, không có đốm: Rhy gigantea (Lindl.) Ridl. var alba Hort..
* Hoa màu đỏ tía: Rhy gigantea (Lindl.) Ridl. var rubra Hort..
Lan Rhy đuôi cáo / đuôi sóc
Loài Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm đuôi cáo hoặc đuôi sóc được định danh khoa học Rhy retusa (L.) Blume…
Loài này phân bố ở Ấn Độ và các quốc gia Đông Nam Á gồm Indonesia, Myanmar, Thái Lan, Malaysia, Lào, Campuchia. Tại Việt Nam, lan Rhy đuôi cáo phân bố nhiều ở 2 tiểu vùng địa lí là Tây Bắc và Tây Nguyên cùng dãy Trường Sơn, nhất là núi rừng Phong Nha - Kẻ Bàng thuộc tỉnh Quảng Bình.
Sách đã dẫn “Phong lan Việt Nam” ghi nhận: “Lan sống phụ, thân thẳng, mập, cao 15 - 30cm, nhiều rễ chống. Lá hình giải, dày, màu xanh bóng, dài 20 - 40cm, rộng 2 - 5cm, đỉnh bằng, chia 2 thùy không đều. Cụm hoa buông xuống, dài 20 - 40cm, mang nhiều hoa xếp dày như 1 bông. Hoa lớn 2 - 2,5cm, màu trắng có đốm tím. Cánh môi hoàn toàn tím, đỉnh bằng hay lõm”.
Bổ sung thông tin
Lan Rhy / Nghinh xuân / Ngọc điểm, lắm phen còn gọi lan Sóc ta - nhằm phân biệt với lan Sóc lào, tức lan Giáng hương nhiều hoa, mang tên khoa học Aerides multiflora Roxb…
Thái Lan gọi lan Rhy là ช้างกระ/ cĥāng kra (từ còn mang nghĩa con voi), lâu nay tích cực đầu tư nhân giống và cải tạo giống nhằm kinh doanh chi lan này sống khỏe, thích nghi môi trường biến đổi, phòng chống nhiều côn trùng cùng dịch bệnh, nhất là trổ hoa nhiều màu khác lạ và thích mắt như tím thẫm, da cam, vàng, đồng thời tăng cường hương hoa.
Ấn Độ đã lần lượt công bố những nghiên cứu y dược học từ loài Rhy đuôi cáo / đuôi sóc: Chế tạo loạt biệt phẩm điều trị hữu hiệu các bệnh kiết lị, tiêu chảy, suyễn / hen phế quản, lao, sạn thận, phong thấp, trẻ em kinh phong, điều hòa kinh nguyệt.
