Kiến tạo nhân lực công nghệ cao

“Sợi chỉ đỏ” trong tầm nhìn phát triển đất nước

Ông Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho biết tại phiên làm việc với Tiểu ban Kinh tế - Xã hội Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ rõ “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt trong các nội dung văn kiện là nhận thức đầy đủ mối quan hệ biện chứng giữa ổn định và phát triển; ổn định để phát triển và phát triển để ổn định bền vững.

Theo định hướng đó, Việt Nam cần thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, phấn đấu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Từ góc độ phát triển nguồn nhân lực quốc gia, ông Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, để vượt qua bẫy thu nhập trung bình, cần chuyển dịch từ lao động giá rẻ sang nguồn nhân lực công nghệ cao; phát triển giáo dục, nâng cao chất lượng đào tạo, đặc biệt là nhân lực có kỹ năng cao trong các ngành cơ bản và STEM; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong giáo dục – đào tạo, gắn với rèn luyện kỷ luật lao động và nâng cao năng suất.

Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, khi đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, yếu tố con người giữ vai trò then chốt để hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và thu nhập cao vào năm 2045. Muốn vậy, cần đào tạo được lực lượng lao động tinh nhuệ, trình độ cao, chuyên nghiệp, có khả năng làm việc trong các ngành công nghệ - kỹ thuật mũi nhọn; đủ năng lực tiếp nhận, làm chủ và sáng tạo trên nền tảng khoa học - công nghệ tiên tiến của thế giới.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Nguyễn Tiến Thảo kiến nghị ban hành Khung định hướng chung về tuyển sinh các ngành STEM, bảo đảm chất lượng đầu vào và tính minh bạch trong phương thức tuyển sinh. Chương trình đào tạo cần lồng ghép nội dung rèn luyện tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động, đặc biệt với khối ngành kỹ thuật – công nghệ; đồng thời ban hành quy định chặt chẽ về điều kiện mở ngành gắn với năng lực cải tiến và cơ chế giám sát chất lượng.

Bên cạnh đó, cần khuyến khích các cơ sở giáo dục đại học thí điểm mô hình đào tạo “kép”, kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường – doanh nghiệp – tổ chức đánh giá độc lập. Cùng đó đẩy mạnh truyền thông xã hội về vai trò, cơ hội và giá trị nghề nghiệp của các ngành công nghệ – kỹ thuật, qua đó thu hút người học giỏi và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Tạo đột phá công nghệ cao và kinh tế số

PGS.TS Trần Thành Nam – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định rõ các lĩnh vực ưu tiên phát triển như STEM, công nghệ cao, kinh tế số. Đây là định hướng quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, để tạo đột phá trong phát triển nguồn nhân lực, trước hết cần xây dựng kế hoạch dự báo nhu cầu lao động chất lượng cao theo từng giai đoạn phát triển của đất nước.

Trên cơ sở đó, Nhà nước cần có chính sách đầu tư trọng điểm cho đào tạo nhân lực ở các ngành công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, kỹ thuật số thông qua học bổng, các chương trình đào tạo tinh hoa và hệ thống viện nghiên cứu mạnh. Chương trình đào tạo cũng cần được thiết kế dựa trên chuẩn đầu ra cụ thể về năng lực, trong đó nhấn mạnh kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp.

Bên cạnh đó, giáo dục STEM và giáo dục trải nghiệm cần được tăng cường theo hướng gắn với thực tiễn sản xuất – kinh doanh. Liên kết đào tạo với doanh nghiệp, lấy thực hành làm trọng tâm sẽ giúp người học sớm thích nghi với thị trường lao động.

Đối với đào tạo sư phạm, cần nâng cao chuẩn đầu vào, ưu tiên thu hút sinh viên giỏi, đồng thời đầu tư xây dựng môi trường giảng dạy hiện đại với lớp học thông minh, phòng thí nghiệm và thực hành đạt chuẩn. Việc khuyến khích nghiên cứu ứng dụng và tăng cường liên kết giữa nhà trường – viện nghiên cứu – doanh nghiệp cũng là giải pháp quan trọng để cập nhật tri thức mới và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Từ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng Việt Nam có thể tham khảo mô hình của Hàn Quốc – quốc gia đã thành công nhờ xây dựng chiến lược phát triển nhân lực tổng thể, chú trọng nâng cao chất lượng giáo dục và giảm áp lực thi cử nhằm khơi dậy tư duy sáng tạo. Theo đó, giáo dục Việt Nam cần từng bước xóa bỏ tâm lý nặng về bằng cấp, chuyển trọng tâm sang phát triển kỹ năng nghề, năng lực thực hành và khả năng tự học suốt đời.

Dự thảo văn kiện Đại hội XIV cũng chỉ rõ tác động sâu rộng của toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với giáo dục. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, mà còn tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia, giúp người học có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế, thu hút đầu tư và thúc đẩy hợp tác khoa học.

Trên thực tế, chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức dạy và học. Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ, tỷ lệ tiếp cận Internet và thiết bị thông minh cao, song vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thống kê cho thấy, năm 2021 còn gần 47% học sinh khu vực nông thôn thiếu thiết bị học trực tuyến và khoảng 60% giáo viên vùng sâu, vùng xa chưa có kỹ năng dạy học trực tuyến hiệu quả. Điều này đòi hỏi các chính sách đầu tư đồng bộ nhằm thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền.

Trong bối cảnh hội nhập, yêu cầu về kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng mềm như tư duy phản biện, làm việc nhóm, giao tiếp toàn cầu ngày càng cao. Dự thảo văn kiện đã xác định đúng hướng khi khuyến khích áp dụng các chương trình và phương pháp giáo dục tiên tiến, song cần cụ thể hóa lộ trình nâng cao năng lực số và ngoại ngữ cho người học, đồng thời chú trọng bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa, nhân cách Việt Nam.

Kiến tạo nhân lực dẫn dắt phát triển

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, giáo dục STEM, học máy và trí tuệ nhân tạo cần được đưa vào chương trình từ sớm; song song với đó là đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và ứng dụng các công nghệ mới như AI, thực tế ảo, học trực tuyến để cá nhân hóa việc học. Phát triển hạ tầng số đồng bộ cho trường học, đặc biệt tại vùng khó khăn, sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách giữa thành thị và nông thôn.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh giảng dạy ngoại ngữ từ bậc tiểu học, khuyến khích các chương trình song ngữ, trao đổi sinh viên quốc tế; mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu thế giới và phát triển các chương trình đào tạo liên kết quốc tế. Cùng với đó, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nhà trường, khuyến khích học sinh, sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp và học tập suốt đời, hướng tới hình thành xã hội học tập trong kỷ nguyên số.

Trong tham luận gửi tới Hội thảo khoa học quốc gia “Đột phá chiến lược về nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh mới”, TS Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhấn mạnh kỷ nguyên vươn mình đặt ra yêu cầu Việt Nam phải chủ động kiến tạo một thế hệ nhân lực mới – không chỉ vững chuyên môn, mà còn có tư duy độc lập, năng lực hội nhập toàn cầu và khả năng sáng tạo đột phá.

Theo ông Dũng, những chuyển động hiện nay không đơn thuần là chu kỳ tăng trưởng, mà kết quả của sự tích tụ nội lực, sự trỗi dậy của ý chí và khát vọng dân tộc sau nửa thế kỷ hòa bình và gần bốn thập kỷ đổi mới.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi mục tiêu không chỉ là tồn tại hay bắt kịp, mà vươn lên khẳng định vị thế của một quốc gia phát triển trên trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, phát triển con người cần được xác lập là trọng tâm của mọi chiến lược quốc gia, vượt ra ngoài phạm vi trách nhiệm của riêng ngành Giáo dục hay vài bộ, ngành.

Đã đến lúc Việt Nam chuyển từ tư duy “đào tạo nhân lực để đáp ứng nhu cầu trước mắt” sang “kiến tạo nhân lực để dẫn dắt phát triển”; từ coi con người là đối tượng thụ hưởng sang xác lập con người là chủ thể của phát triển. Đây chính là chìa khóa để biến khát vọng thành hiện thực và tạo dựng sức mạnh quốc gia bền vững trong thế kỷ XXI.