Hình thành mạng lưới hỗ trợ học sinh ngay trong đời sống học đường

Nâng cao hiệu quả công tác tư vấn tâm lý học sinh là nhiệm vụ được ngành Giáo dục chú trọng qua các năm học và tiếp tục được Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh trong Chỉ thị về nhiệm vụ năm học 2026-2027.

Từ thực tiễn công tác tham vấn tâm lý học đường, cô Nguyễn Dương Hoài Anh, cán bộ Phòng Tham vấn tâm lý học đường, Trường THCS - THPT Ban Mai (Hà Nội), chia sẻ những giải pháp nâng cao hiệu quả công tác này trong năm học mới.

Ưu tiên hình thành mạng lưới hỗ trợ học sinh ngay trong đời sống học đường

- Trong điều kiện nguồn lực, đặc biệt là nhân lực chuyên trách tư vấn tâm lý tại các nhà trường còn hạn chế, theo bà cần tập trung vào những giải pháp nào để tạo chuyển biến thực chất về công tác tư vấn tâm lý ngay trong năm học 2026–2027?

Từ thực tế làm việc trực tiếp với học sinh, theo tôi, hiệu quả của công tác tham vấn tâm lý học đường cần được nhìn từ khả năng học sinh tiếp cận được sự hỗ trợ khi cần, cảm thấy an toàn để chia sẻ và được nhận diện khó khăn từ sớm.

Trong bối cảnh nhân lực chuyên trách tại nhiều trường còn hạn chế, một cán bộ tham vấn rất khó theo sát toàn bộ học sinh. Vì vậy, trong năm học 2026-2027, điều cần ưu tiên là hình thành mạng lưới hỗ trợ học sinh ngay trong đời sống học đường, với sự phối hợp của cán bộ tham vấn, giáo viên, gia đình và các lực lượng chuyên môn phù hợp.

Theo tôi, có ba nhóm giải pháp cần tập trung.

Thứ nhất, tăng cường phòng ngừa và trang bị kỹ năng cho học sinh.

Những khó khăn học sinh gặp phải thường xuất phát từ các vấn đề rất gần với đời sống hằng ngày: áp lực học tập, kỳ vọng từ gia đình, quan hệ bạn bè, thay đổi tâm sinh lý tuổi dậy thì, cảm giác thất bại, tự ti hoặc những băn khoăn về giá trị bản thân.

Các nội dung về nhận diện cảm xúc, quản lý áp lực, xây dựng mối quan hệ lành mạnh, giải quyết mâu thuẫn và kỹ năng tìm kiếm sự trợ giúp cần được đưa vào sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, chuyên đề và những hình thức gần gũi với từng lứa tuổi.

Khi học sinh hiểu hơn về sức khỏe tinh thần, các em có khả năng nhận biết trạng thái của mình, chủ động chăm sóc bản thân và biết tìm đến đúng người khi cần hỗ trợ.

Thứ hai, tạo nhiều điểm kết nối để phát hiện sớm học sinh cần được quan tâm.

Trong thực tế, nhiều học sinh chưa sẵn sàng tự bước vào Phòng Tham vấn và chia sẻ ngay về khó khăn của mình. Những tín hiệu ban đầu có thể xuất hiện qua việc học tập giảm sút, ít giao tiếp, dễ cáu gắt, thường xuyên nghỉ học, mâu thuẫn với bạn bè hoặc thay đổi rõ rệt về hành vi và cảm xúc.

Giáo viên, cha mẹ và bạn bè thường là những người nhận ra các thay đổi ấy sớm nhất. Vì vậy, giáo viên cần có những kỹ năng cơ bản về quan sát, lắng nghe và nhận diện dấu hiệu cần lưu ý; đồng thời biết khi nào cần kết nối học sinh với cán bộ tham vấn. Gia đình cũng cần duy trì sự trao đổi với nhà trường khi nhận thấy con có những thay đổi đáng quan tâm.

Mỗi biểu hiện cần được tiếp cận thận trọng. Việc gắn nhãn hoặc đưa ra kết luận quá sớm có thể tạo thêm áp lực cho học sinh. Điều cần thiết là lắng nghe, tìm hiểu bối cảnh và xác định nhu cầu hỗ trợ của từng em.

Thứ ba, sử dụng hiệu quả nguồn lực chuyên môn của phòng tham vấn.

Cán bộ tham vấn cần dành nguồn lực phù hợp cho những học sinh có nhu cầu rõ ràng, những trường hợp cần theo dõi thường xuyên hoặc cần hỗ trợ chuyên sâu hơn.

Với các vấn đề vượt quá phạm vi hỗ trợ của nhà trường, việc phối hợp với gia đình và kết nối học sinh tới chuyên gia, cơ sở y tế hoặc đơn vị chuyên môn phù hợp cần được thực hiện kịp thời.

Tại Trường THCS - THPT Ban Mai, Phòng Tham vấn tâm lý học đường được xây dựng như một địa chỉ để học sinh có thể tìm đến khi cần được lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ. Điều chúng tôi hướng tới là tạo dựng sự tin cậy để các em hiểu rằng tìm kiếm sự trợ giúp là một kỹ năng bình thường và cần thiết trong quá trình trưởng thành.

Trong điều kiện nguồn lực có giới hạn, theo tôi, cần xác định rõ ưu tiên: phòng ngừa cho số đông, phát hiện sớm những học sinh cần quan tâm, tập trung chuyên môn cho các trường hợp cần hỗ trợ và chủ động kết nối nguồn lực bên ngoài khi cần thiết.

Khi mạng lưới này vận hành hiệu quả, việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh sẽ trở thành trách nhiệm được chia sẻ trong toàn bộ môi trường giáo dục.

Đặt nhu cầu và trải nghiệm của học sinh vào trung tâm

- Theo bà, nhà trường cần thay đổi cách tiếp cận công tác tư vấn tâm lý như thế nào để chuyển từ việc chỉ hỗ trợ khi học sinh phát sinh vấn đề sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời?

Theo tôi, sự thay đổi cần bắt đầu từ việc đặt nhu cầu và trải nghiệm của học sinh vào trung tâm.

Nhà trường cần quan tâm sớm đến những câu hỏi rất thực tế: Học sinh đang chịu những áp lực gì? Các em thường tìm đến ai khi gặp khó khăn? Điều gì khiến một học sinh ngại chia sẻ? Nhà trường cần làm gì để các em cảm thấy đủ an toàn và tin tưởng để lên tiếng?

Từ góc độ người trực tiếp làm công tác tham vấn, tôi cho rằng có bốn nội dung cần tập trung.

Trước hết, chủ động nhận diện những thay đổi của học sinh từ sớm.

Khó khăn tâm lý đôi khi bắt đầu bằng những biểu hiện rất nhỏ. Một học sinh vốn hoạt bát có thể trở nên ít nói; một em đang học ổn định bỗng mất tập trung, kết quả giảm sút; có em dễ phản ứng với bạn bè hơn hoặc dần mất hứng thú với những hoạt động trước đây mình yêu thích.

Nhà trường cần duy trì nhiều kênh để nắm bắt những thay đổi ấy thông qua quan sát của giáo viên, trao đổi với phụ huynh, phản hồi trực tiếp của học sinh và các khảo sát phù hợp theo từng thời điểm.

Phát hiện sớm giúp cán bộ tham vấn có cơ hội tiếp cận học sinh khi khó khăn còn ở giai đoạn đầu, từ đó việc hỗ trợ cũng thuận lợi và hiệu quả hơn.

Thứ hai, đưa việc chăm sóc sức khỏe tinh thần vào đời sống học đường hằng ngày.

Nếu học sinh chỉ nghe đến Phòng Tham vấn khi xảy ra một sự việc nghiêm trọng, các em rất dễ hình thành tâm lý e ngại.

Sức khỏe tinh thần cần được trao đổi một cách tự nhiên trong môi trường giáo dục. Học sinh cần biết cách gọi tên cảm xúc, nhận diện áp lực, hiểu giới hạn của bản thân, xử lý mâu thuẫn và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.

Khi những kiến thức và kỹ năng này trở nên quen thuộc, học sinh sẽ có tâm thế cởi mở hơn với việc chăm sóc sức khỏe tinh thần và tiếp cận Phòng Tham vấn.

Thứ ba, lắng nghe tiếng nói thật của học sinh.

Người lớn đôi khi lựa chọn một chủ đề vì cho rằng đó là điều học sinh đang quan tâm. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế của các em có thể rất khác: mối quan hệ bạn bè, ngoại hình, mạng xã hội, áp lực thành tích, kỳ vọng của cha mẹ, lựa chọn nghề nghiệp hay cảm giác chưa được người lớn thấu hiểu.

Vì vậy, trước mỗi chương trình, hoạt động hoặc chuyên đề, chúng tôi cần dành thời gian nghe học sinh chia sẻ.

Những khảo sát ngắn, phản hồi sau hoạt động, cuộc trò chuyện trực tiếp hay những đề xuất từ chính học sinh đều là nguồn thông tin rất giá trị. Nội dung càng sát với trải nghiệm thực tế, học sinh càng dễ đón nhận và chủ động tham gia.

Cuối cùng, xây dựng văn hóa tìm kiếm sự trợ giúp trong trường học.

Theo tôi, một môi trường giáo dục an toàn là nơi học sinh biết nhận diện khi mình đang gặp khó khăn, biết chăm sóc bản thân, biết tìm người phù hợp để chia sẻ và biết hỗ trợ bạn bè trong giới hạn an toàn.

Tại Trường THCS – THPT Ban Mai, chúng tôi hướng tới xây dựng Phòng Tham vấn thành một không gian gần gũi, tôn trọng và đáng tin cậy. Học sinh có thể tìm đến khi gặp áp lực, mâu thuẫn trong các mối quan hệ, cảm thấy mất phương hướng, cần được lắng nghe hoặc muốn hiểu bản thân mình hơn.

- Xin cảm ơn bà!