>>> Mẹo nhỏ dạy con cạnh tranh lành mạnh, giảm tâm lý hơn thua.
Từ những câu nói tưởng như để thúc đẩy con cố gắng, việc thường xuyên so sánh điểm số, thành tích với bạn bè có thể khiến trẻ coi mỗi kết quả học tập là một cuộc đua thắng - thua, từ đó nảy sinh áp lực, đố kỵ và tâm lý hơn thua.
Khi con bị đặt vào “cuộc đua vô hình”
“Con nhìn bạn A mà xem, cùng tuổi mà bạn đã đoạt giải rồi”, “Bạn B học thêm ít hơn con mà điểm vẫn cao”, “Sao con không được như bạn C?”… Những câu nói ấy không xa lạ trong nhiều gia đình, nhất là sau mỗi kỳ kiểm tra, kỳ thi hoặc khi trẻ vừa tham gia một cuộc thi.
Với không ít phụ huynh, so sánh được xem là một cách tạo động lực. Khi con có dấu hiệu chểnh mảng, cha mẹ thường đưa thành tích của bạn bè ra làm “mốc” để trẻ nhìn vào và cố gắng.
Chị Nguyễn Thu Hà (Hà Nội), có con đang học lớp 7, cho biết mỗi khi con bị điểm thấp, chị thường nhắc đến một số bạn học cùng lớp có kết quả tốt hơn. “Không phải tôi muốn gây áp lực cho con, nhưng nếu không có sự thúc giục thì cháu khá dễ bằng lòng với kết quả hiện tại. Tôi thường nói để con thấy các bạn cũng học như vậy nhưng vẫn đạt điểm cao, từ đó tự nhìn lại mình”, chị Hà chia sẻ.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia tâm lý giáo dục, nếu được sử dụng thường xuyên, việc lấy thành tích của người khác làm thước đo có thể khiến trẻ dần hình thành tâm lý phải hơn bạn mới được công nhận. Thay vì tập trung vào việc mình đã tiến bộ đến đâu, trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc bạn đạt bao nhiêu điểm, đứng thứ mấy và mình đang ở vị trí nào.
Em Nguyên Vũ, học sinh lớp 10 tại Hải Phòng, cho biết: “Có lần thi thử, đề rất khó, khi trả bài đạt 8 điểm em cảm thấy rất vui vì đã cải thiện kết quả so với bài kiểm tra trước. Nhưng niềm vui ấy đã biến mất khi điều đầu tiên em nghe từ cha mẹ là: ‘Bạn con được 9,5 điểm cơ mà’”.
Do đó, kết quả của trẻ không còn được nhìn nhận độc lập mà luôn được đặt trong tương quan với người khác. Thành tích của bạn càng cao, trẻ càng cảm thấy kết quả của mình chưa đủ tốt.
PGS. TS Lâm Minh Châu, giảng viên khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng điều đáng lưu ý không nằm ở một vài lần cha mẹ nhắc đến bạn bè, mà ở việc so sánh có trở thành phương thức giáo dục thường xuyên hay không.
“Nếu trẻ liên tục được đặt cạnh một bạn khác, trẻ có thể hình thành cách nhìn nhận giá trị bản thân dựa trên thứ hạng. Khi đó, mục tiêu của việc học dễ chuyển từ ‘mình muốn tiến bộ’ sang ‘mình phải giỏi hơn bạn’”, thầy Châu phân tích.
Nhận định này cũng được phản ánh qua nhiều nghiên cứu. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2021, tổng hợp 124 nghiên cứu với 76.947 đối tượng, cho thấy áp lực thành tích mà trẻ cảm nhận từ cha mẹ có mối liên hệ với lo âu thi cử và stress. Trong đó, những dạng áp lực mang tính kiểm soát hoặc kỳ vọng quá mức có liên hệ rõ hơn với các biểu hiện này.
Theo chuyên gia, hai kiểu động lực này có sự khác biệt đáng kể. Một bên hướng trẻ đến quá trình và khả năng của chính mình; bên còn lại khiến kết quả của người khác trở thành yếu tố quyết định cảm xúc và sự tự đánh giá. Điều này cũng lý giải vì sao có những trẻ đạt điểm khá nhưng vẫn thất vọng chỉ vì một người bạn đạt điểm cao hơn.
Từ áp lực điểm số đến tâm lý đố kỵ
Khi thành tích bị biến thành cuộc đua, bạn bè cũng có thể dần bị nhìn nhận như những “đối thủ”. Em Nguyễn Minh Anh, học sinh lớp 8 tại Hà Nội, cho biết em từng cảm thấy khó chịu mỗi khi một bạn trong lớp liên tục đạt điểm cao.
“Có thời gian mẹ thường hỏi điểm của em rồi so với bạn ấy. Em cũng muốn được điểm cao hơn để mẹ không nhắc nữa. Sau đó, mỗi lần bạn được điểm cao, em lại thấy rất áp lực và bực tức, dù trước đây em không để ý chuyện đó”, Minh Anh chia sẻ.
Một nghiên cứu trên 337 học sinh THPT tại Seoul và Busan cũng cho thấy việc cha mẹ thúc ép con so sánh thành tích học tập với người khác có mối liên hệ với stress học tập. Stress này tiếp tục liên quan đến cách học sinh nhìn nhận năng lực học tập của bản thân và kết quả học tập.
Theo PGS. TS Lâm Minh Châu, ghen tị trước thành công của người khác là một cảm xúc có thể xuất hiện ở trẻ, nhất là khi trẻ đang chịu áp lực thành tích. Cảm xúc này không đồng nghĩa trẻ xấu hay ích kỷ, nhưng nếu liên tục được củng cố bởi tư duy “phải hơn người khác”, sự cạnh tranh có thể chuyển thành hơn thua và thiếu lành mạnh.
Trẻ có thể khó chịu khi bạn được điểm cao, buồn khi bạn đạt giải hoặc cảm thấy bị đe dọa trước thành công của người khác. Một số em có thể tìm cách phủ nhận thành tích của bạn, nói xấu, chế giễu; trong khi những em khác lại thu mình vì cảm giác mình luôn ở phía sau.
Sự so sánh cũng không chỉ diễn ra trong học tập. Ngoại hình, chiều cao, khả năng thể thao, kỹ năng giao tiếp, số lượng giải thưởng hay việc được thầy cô khen ngợi đều có thể trở thành tiêu chí để phụ huynh đối chiếu.
“Bạn kia vừa học giỏi vừa chơi thể thao tốt”, “Con nhà người ta bằng tuổi con đã tự làm được việc này”, “Bạn ấy còn nhỏ mà đã nói tiếng Anh tốt”… Những nhận xét tưởng như vô tình có thể khiến trẻ hình thành cảm giác mình luôn ở phía sau.
Đặc biệt, với những trẻ có xu hướng cầu toàn hoặc thường xuyên nhận kỳ vọng cao từ gia đình, áp lực càng dễ gia tăng. Một kết quả chưa tốt không đơn thuần là một lần thất bại mà có thể bị trẻ diễn giải thành “mình kém hơn bạn”, “mình làm bố mẹ thất vọng”. Ngay cả khi đạt thành tích cao, trẻ cũng chưa chắc cảm thấy thỏa mãn nếu thành công chủ yếu mang lại sự nhẹ nhõm vì đã đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ.
Những tổn thương âm thầm
Không phải trẻ nào chịu áp lực từ so sánh cũng phản ứng gay gắt. Có trẻ trở nên im lặng, né tránh nhắc đến điểm số hoặc không muốn tham gia các cuộc thi vì sợ thất bại. Có trẻ cố gắng quá mức, dành nhiều thời gian học tập chỉ để không bị tụt lại. Một số em trở nên nhạy cảm với lời nhận xét của cha mẹ, đặc biệt khi nghe những câu như “Bạn con làm được, sao con không làm được?”.
Ở chiều ngược lại, có trẻ phản ứng bằng sự chống đối: không muốn học, không muốn nghe lời hoặc cố tình làm ngược yêu cầu của cha mẹ.
Điểm chung là trẻ dần gắn thành tích với giá trị cá nhân. Thành công mang lại cảm giác mình “đủ tốt”, còn thất bại khiến trẻ cảm thấy mình “kém hơn”.
Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên hơn 1.300 học sinh THCS Hàn Quốc cũng ghi nhận mối liên hệ tiêu cực giữa áp lực thành tích từ cha mẹ với khả năng thích nghi với trường học. Nghiên cứu đồng thời cho thấy kỳ vọng quá mức từ cha mẹ có thể làm gia tăng stress và ảnh hưởng đến lòng tự trọng của học sinh.
Nếu tình trạng này kéo dài, việc học vốn cần tạo ra sự tò mò và niềm vui có thể trở thành nguồn gây căng thẳng. Khi đó, điều trẻ quan tâm không còn chỉ là mình học được gì, mà là mình đang đứng ở đâu so với những người xung quanh.
Khi chính cha mẹ rơi vào cuộc đua
“Một nguyên nhân khiến việc so sánh khó chấm dứt là người lớn đôi khi cũng đang chịu áp lực từ môi trường xung quanh. Thành tích của con được đặt cạnh con nhà người khác. Trường của con được so với trường khác. Điểm số, giải thưởng, chứng chỉ, ngoại ngữ… trở thành những tiêu chí để phụ huynh đánh giá mình đã làm tốt vai trò cha mẹ hay chưa”, PGS. TS Lâm Minh Châu cho biết.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên 661 học sinh THPT Việt Nam cũng xem xét vai trò của so sánh xã hội trong mối quan hệ giữa cách nuôi dạy của cha mẹ, thành tích học tập và distress tâm lý. Nghiên cứu cho thấy việc trẻ thường xuyên đánh giá bản thân trong tương quan với người khác cần được nhìn trong bối cảnh thành tích học tập ngày càng được coi trọng, khi điểm số, thứ hạng và các chuẩn thành tích có thể trở thành căn cứ để học sinh nhìn nhận giá trị của chính mình.
Khi người lớn nhìn việc giáo dục con như một cuộc cạnh tranh, trẻ rất dễ tiếp nhận cùng cách nhìn ấy. Vì vậy, câu chuyện không đơn thuần là “có nên so sánh con hay không”, mà còn liên quan đến cách gia đình định nghĩa thế nào là thành công.
Nếu thành công luôn được hiểu là phải đứng trên người khác, trẻ khó hình thành một thái độ cạnh tranh lành mạnh. Khi đó, cạnh tranh không còn là động lực để trẻ phát triển mà trở thành thước đo giá trị bản thân.
