Trong khi doanh nghiệp ngày càng “khát” lao động có kỹ năng, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp (GDNN) vẫn phải đối mặt với một nghịch lý đáng suy nghĩ: không ít người học rời trường khi chưa hoàn thành chương trình.
Tình trạng bỏ học giữa chừng không chỉ làm gián đoạn hành trình nghề nghiệp của người học mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả đào tạo, công tác tuyển sinh và khả năng cung ứng nhân lực cho thị trường lao động.
Theo báo cáo của Thứ trưởng Lê Quân tại Hội nghị “Triển khai công tác tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp năm 2026”, tỷ lệ bỏ học tại các cơ sở GDNN hiện ở mức khoảng 20 - 25%. Đây là con số cho thấy bài toán giữ chân người học cần được nhìn nhận nghiêm túc, không chỉ ở góc độ quản lý nhà trường mà còn từ khâu hướng nghiệp, tuyển sinh, tổ chức đào tạo đến hỗ trợ người học trong suốt quá trình học tập.
Bỏ học giữa chừng không phải là câu chuyện riêng của một cá nhân. Đằng sau quyết định rời trường có thể là những khó khăn về tài chính, lựa chọn nghề chưa phù hợp, năng lực học tập, áp lực trong quá trình đào tạo, môi trường học tập hoặc những hạn chế trong công tác tư vấn hướng nghiệp.
Vì vậy, muốn giảm tỷ lệ bỏ học, các cơ sở GDNN cần thay đổi cách tiếp cận, từ việc quản lý người học sang chủ động nhận diện, hỗ trợ và đồng hành cùng người học.
Nhận diện sớm để ngăn nguy cơ bỏ học
Giáo dục nghề nghiệp giữ vai trò quan trọng trong đào tạo nguồn nhân lực trực tiếp phục vụ sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Tuy nhiên, nếu người học không thể đi hết hành trình đào tạo, mục tiêu cung cấp nhân lực có kỹ năng cho thị trường lao động sẽ khó đạt được.
Tình trạng bỏ học cũng gây thiệt hại cho chính người học và gia đình, đồng thời tác động tiêu cực tới công tác tuyển sinh và chất lượng đào tạo của cơ sở GDNN.
Thực tế cho thấy nguyên nhân bỏ học khá đa dạng. Một bộ phận người học gặp rào cản về tài chính; một số chưa có nhận thức đầy đủ về nghề nghiệp hoặc lựa chọn ngành nghề chưa phù hợp. Bên cạnh đó là những khó khăn về năng lực học tập, phương pháp đào tạo, môi trường học tập, khả năng thích nghi, áp lực khi vừa học vừa làm hay mục đích học tập chưa rõ ràng.
Những nguyên nhân này đặt ra yêu cầu phải đổi mới công tác tuyển sinh và hướng nghiệp ngay từ đầu. Tư vấn tuyển sinh không nên chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin về ngành, nghề hay chỉ tiêu đào tạo, mà cần giúp người học hiểu rõ đặc điểm nghề nghiệp, yêu cầu của chương trình, năng lực cần có và cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp.
Khi lựa chọn nghề phù hợp với năng lực, sở thích và điều kiện của bản thân, người học sẽ có nền tảng tốt hơn để duy trì động lực học tập.
Cùng với đó, nhà trường cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm nguy cơ bỏ học. Thay vì chờ đến khi người học nghỉ học kéo dài hoặc xin thôi học mới tìm hiểu nguyên nhân, các cơ sở GDNN có thể thường xuyên theo dõi mức độ chuyên cần, kết quả học tập và sự tham gia của người học vào các hoạt động của nhà trường. Đây là những dữ liệu quan trọng giúp nhận diện sớm những trường hợp có dấu hiệu gặp khó khăn.
Đặc biệt, khi phát hiện nguy cơ, cần có sự can thiệp kịp thời của cố vấn học tập, nhà giáo và các phòng chức năng. Việc trao đổi trực tiếp với người học sẽ giúp nhà trường hiểu đúng nguyên nhân thay vì chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài.
Đây cũng là hướng tiếp cận được Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 đề xuất trên cơ sở phân tích các nguyên nhân chủ yếu dẫn tới tình trạng bỏ học trong GDNN.
Nhà trường xác định một loạt giải pháp gồm đổi mới tư vấn hướng nghiệp và tuyển sinh; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm; tăng cường hỗ trợ tài chính, an sinh; đổi mới chương trình và phương pháp đào tạo theo nhu cầu xã hội; tăng cường gắn kết với doanh nghiệp; xây dựng môi trường học tập thân thiện; đồng thời tạo cơ chế chuyển đổi ngành nghề và lộ trình học tập linh hoạt.
Từ "quản lý" người học đến "đồng hành" cùng người học
Một trong những điểm đáng chú ý trong giải pháp được đề xuất là mô hình kiểm soát và giảm tỷ lệ bỏ học theo quy trình 5 bước gồm: nhận diện, theo dõi, cảnh báo, can thiệp và đồng hành.
Ngay từ thời điểm tuyển sinh và nhập học, nhà trường cần nhận diện những yếu tố có thể khiến người học gặp khó khăn hoặc có nguy cơ bỏ học. Sau đó, quá trình theo dõi được thực hiện thường xuyên thông qua dữ liệu về chuyên cần, kết quả học tập và mức độ tham gia các hoạt động. Khi các chỉ số cho thấy dấu hiệu bất thường, nhà trường tiến hành cảnh báo và xác định những trường hợp cần được hỗ trợ.
Bước can thiệp đóng vai trò quan trọng bởi đây là lúc nhà trường chuyển từ việc “phát hiện” sang “giải quyết” vấn đề. Cố vấn học tập, nhà giáo và các phòng chức năng cần trực tiếp trao đổi với người học để tìm hiểu nguyên nhân, từ đó đưa ra phương án hỗ trợ phù hợp.
Quan trọng hơn, quá trình hỗ trợ không nên kết thúc sau một lần tư vấn. Ở bước đồng hành, nhà trường cần xây dựng lộ trình hỗ trợ phù hợp, tư vấn học tập, hỗ trợ chính sách tài chính, thiết kế lộ trình học tập linh hoạt và kết nối việc làm cho người học. Khi thấy được hướng đi rõ ràng và nhận được sự hỗ trợ cần thiết, người học sẽ có thêm động lực để tiếp tục con đường đã lựa chọn.
Đối với GDNN nói chung, việc tăng cường gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì động lực học nghề. Chương trình đào tạo cần gắn với nhu cầu xã hội, phương pháp đào tạo chú trọng năng lực của người học và môi trường học tập phải tạo được sự gắn kết. Khi người học nhìn thấy mối liên hệ giữa kiến thức, kỹ năng được đào tạo với yêu cầu thực tế của nghề nghiệp và cơ hội việc làm, giá trị của việc học nghề sẽ trở nên cụ thể hơn.
Từ góc độ Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên có thể tạo thành một quy trình hỗ trợ người học xuyên suốt, thay vì xử lý riêng lẻ từng trường hợp. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng GDNN trong bối cảnh thị trường lao động cần ngày càng nhiều nhân lực có kỹ năng.
Giảm bỏ học vì thế không đơn thuần là giảm một tỷ lệ thống kê. Đó là giữ lại cơ hội học tập, cơ hội nghề nghiệp cho người học; nâng cao hiệu quả đầu tư cho giáo dục; đồng thời bảo đảm nguồn nhân lực có kỹ năng cho thị trường lao động.
Trong bối cảnh đó, các cơ sở GDNN cần chuyển từ tư duy “quản lý người học” sang “đồng hành cùng người học”. Tuyển sinh đúng đối tượng, đào tạo gắn với doanh nghiệp, phương pháp phù hợp với năng lực người học, cùng hệ thống cảnh báo và hỗ trợ kịp thời sẽ tạo thành “mạng lưới” giúp người học không dễ dàng rời bỏ con đường học nghề.
Với Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, việc đề xuất mô hình 5 bước từ nhận diện đến đồng hành cho thấy một hướng tiếp cận chủ động hơn trước bài toán bỏ học. Khi mỗi người học được quan tâm từ lúc lựa chọn nghề, được theo dõi trong quá trình học và nhận hỗ trợ khi gặp khó khăn, mục tiêu giảm tỷ lệ bỏ học sẽ không chỉ nằm trên giấy mà có thể trở thành một phần của chiến lược nâng cao chất lượng đào tạo.
