Khoảng trống dữ liệu đang là một trong những thách thức lớn đối với quá trình hoạch định chính sách. Vì vậy, việc xây dựng Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa được xem là nền tảng để Hà Nội nâng cao hiệu quả quản trị và phát huy nguồn lực văn hóa cho phát triển.
Đây cũng là vấn đề trung tâm được đặt ra tại hội thảo do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức.
Đo đếm những giá trị vô hình
Sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú cùng vị thế thành viên Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO, Hà Nội được đánh giá có nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa - lĩnh vực đang được xem là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.
Hà Nội đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có Nghị quyết số 09-NQ/TU của Thành ủy. Theo định hướng của thành phố, lĩnh vực này được kỳ vọng trở thành ngành kinh tế quan trọng, đóng góp khoảng 5% GRDP vào năm 2026.
Tuy nhiên, việc đánh giá hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa vẫn gặp nhiều khó khăn do đây là lĩnh vực có phạm vi rộng, tính liên ngành cao và chứa đựng nhiều giá trị vô hình.
Theo bà Lê Thị Ánh Mai - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, không dễ lượng hóa đầy đủ tác động của di sản, bản sắc văn hóa hay sức sáng tạo đối với phát triển đô thị.
Bà Mai cho rằng, điều quan trọng không chỉ là đo đếm đóng góp kinh tế của công nghiệp văn hóa mà còn phải nhận diện đầy đủ những giá trị mà lĩnh vực này tạo ra. Đây cũng là mục tiêu của Đề án xây dựng Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa của Hà Nội với 11 ngành, lĩnh vực.
Điểm đặc thù của công nghiệp văn hóa là giá trị tạo ra không chỉ nằm ở các chỉ số kinh tế. Bên cạnh doanh thu hay việc làm, lĩnh vực này còn góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, thúc đẩy du lịch, bảo tồn bản sắc văn hóa và tăng cường gắn kết xã hội.
Chính vì vậy, thống kê công nghiệp văn hóa vẫn là thách thức đối với nhiều quốc gia. Theo ông Trần Hoàng - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH,TT&DL), lĩnh vực này gặp khó khăn trong thống kê do phạm vi rộng và nội hàm chưa thực sự thống nhất.
Trên cơ sở khuyến nghị của UNESCO, Bộ VH,TT&DL đã phối hợp với cơ quan thống kê rà soát, chuẩn hóa khái niệm và xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống nhất, gồm 5 nhóm chính: Cơ sở vật chất - kỹ thuật; thị trường và xúc tiến sản phẩm; hoạt động và kết quả phát triển; đào tạo nguồn nhân lực; đăng ký và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
“Việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu không thể chỉ dựa vào các cuộc điều tra thống kê mà còn cần khai thác hiệu quả dữ liệu từ hệ thống báo cáo hành chính và các nguồn dữ liệu chuyên ngành khác”, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả cho hay.
Đo lường để nhận diện giá trị văn hóa
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ và Phát triển Nghệ thuật đương đại, Việt Nam hiện chưa có khung thống kê chuyên biệt cho công nghiệp văn hóa, trong khi dữ liệu còn phân tán và thiếu đồng bộ. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ, đáng tin cậy sẽ tạo cơ sở cho hoạch định chính sách và phát triển hiệu quả lĩnh vực này.
Theo ông Tom Fleming, chuyên gia tư vấn công nghiệp văn hóa của Hội đồng Anh, thách thức lớn hiện nay là sự thiếu nhất quán giữa các nguồn dữ liệu. Vì vậy, cần xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông để nâng cao khả năng nhận diện xu hướng phát triển, đồng thời tăng cường đối sánh và hợp tác quốc tế.
Bên cạnh các số liệu thống kê truyền thống, cần chú trọng những chỉ số phản ánh mối liên hệ giữa văn hóa với y tế, môi trường và phát triển xã hội. Đối với Hà Nội, việc nhận diện những giá trị độc đáo và lợi thế riêng của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Quan điểm này cũng được các chuyên gia UNESCO chia sẻ khi cho rằng dữ liệu đang trở thành công cụ trung tâm trong hoạch định chính sách, giúp đánh giá đóng góp của lĩnh vực văn hóa và nâng cao hiệu quả quản trị.
Các chuyên gia UNESCO cho rằng, việc tích hợp dữ liệu giữa văn hóa và các lĩnh vực liên quan như lao động, giáo dục, du lịch hay đổi mới sáng tạo sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản trị và hỗ trợ xây dựng chính sách trên cơ sở dữ liệu.
Theo ông Nguyễn Đình Thúy - nguyên Vụ trưởng Vụ Thống kê Công nghiệp (Tổng cục Thống kê), dự thảo Bộ chỉ tiêu thống kê công nghiệp văn hóa của Hà Nội gồm 73 chỉ tiêu thuộc 7 nhóm, bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống thống kê quốc gia. Việc phân tầng chỉ tiêu theo mức độ sẵn có của dữ liệu - gồm 33 chỉ tiêu từ dữ liệu hành chính, 36 chỉ tiêu từ điều tra, khảo sát và 4 chỉ tiêu thí điểm - được đánh giá là cách tiếp cận thực tiễn, giúp nâng cao khả năng triển khai.
Tuy nhiên, điều Hà Nội hướng tới không chỉ là những con số thống kê mà là một hệ sinh thái dữ liệu văn hóa có khả năng phản ánh đầy đủ sức sống của các ngành công nghiệp văn hóa. Bởi chỉ khi được đo lường đúng, các giá trị văn hóa mới có thể được nhận diện đầy đủ và trở thành nguồn lực cho phát triển.
Các chuyên gia UNESCO khuyến nghị Hà Nội tham chiếu các khung thống kê và chỉ số quốc tế như FCS 2025, Culture/2030 Indicators và các cơ chế giám sát của Công ước 2005 về Bảo vệ và Phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa. Đồng thời, thành phố có thể nghiên cứu xây dựng một cơ chế hoặc trung tâm quan sát văn hóa (cultural observatory) nhằm theo dõi, phân tích và công bố định kỳ dữ liệu, xu hướng về văn hóa và sáng tạo.
